‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল’: হেৰাই যোৱা অৰণ্যৰ বুকুত মানুহৰ আত্ম-অনুসন্ধান।

গ্ৰন্থ: ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল
লেখিকা: অনুৰাধা শৰ্মা পূজাৰী
প্ৰথম প্ৰকাশ: ২০১৮
সাহিত্য অকাডেমী বঁটা: ২০২১    ‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল’ কেৱল এখন উপন্যাস নহয়; ই মানুহ, প্ৰকৃতি, নগৰায়ণ, উন্নয়নৰ অন্ধ দৌৰ আৰু অস্তিত্বৰ সংকটক লৈ এক গভীৰ মানৱীয় আৰু পৰিৱেশ-সচেতন সাহিত্যিক দলিল। অনুৰাধা শৰ্মা পূজাৰীৰ এই উপন্যাসখন ২০১৮ চনত প্ৰকাশিত আৰু ২০২১ চনৰ সাহিত্য অকাডেমী বঁটাৰে সন্মানিত হৈছিল। উপন্যাসখনৰ পটভূমিত আমচাং অৰণ্য আৰু তাৰ ক্ৰমাগত ধ্বংসৰ বাস্তৱ অভিজ্ঞতা বিশেষভাৱে জড়িত।কিছুমান গ্ৰন্থ পঢ়ি আমি কাহিনীটোৰ কথা মনত ৰাখোঁ; কিছুমান গ্ৰন্থ পঢ়ি চৰিত্ৰবোৰ মনত ৰয়; কিন্তু কিছুমান গ্ৰন্থ এনেকুৱা, যিবোৰ পঢ়াৰ পিছত আমাৰ চাৰিওফালৰ পৃথিৱীখনক নতুনকৈ চাবলৈ বাধ্য হওঁ। অনুৰাধা শৰ্মা পূজাৰীৰ ‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল’ তেনে এখন গ্ৰন্থ। এই উপন্যাসখন পঢ়ি শেষ কৰাৰ পিছত শিৰোনামটোৱেই যেন পাঠকৰ মনত এক গভীৰ বিষাদৰ প্ৰতিধ্বনি হৈ বাজি থাকে—‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল।’ এয়া কেৱল অতীতৰ কোনো অৰণ্যৰ স্মৃতিচাৰণ নহয়; এয়া মানুহে নিজৰ হাতেই ধ্বংস কৰি থকা এখন পৃথিৱীৰ প্ৰতি এক নীৰৱ অথচ তীব্ৰ অভিযোগ। ২০১৮ চনত প্ৰকাশিত এই উপন্যাসখনে ২০২১ চনত সাহিত্য অকাডেমী বঁটা লাভ কৰে। গ্ৰন্থখনৰ কেন্দ্ৰীয় পটভূমি আমচাং অৰণ্য আৰু অৰণ্য ধ্বংস, জনবসতিৰ বিস্তাৰ তথা উচ্ছেদক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছে।  অৰণ্য ইয়াত কেৱল গছ-গছনি নহয় : উপন্যাসখনৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী দিশটো হ’ল—লেখিকাই ‘অৰণ্য’ক কেৱল গছ, লতা, পাহাৰ, চৰাই-চিৰিকটি আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সমষ্টি হিচাপে চোৱা নাই। অৰণ্য ইয়াত জীৱনৰ এক সম্পূৰ্ণ পৰিৱেশ, এক স্বাভাৱিক বাসস্থান আৰু অসংখ্য জীৱৰ অস্তিত্বৰ অধিকাৰ।মানুহে ঘৰ সাজিবলৈ মাটি বিচাৰে। মানুহে উন্নয়ন বিচাৰে। নিৰাপত্তা আৰু আৰাম বিচৰাটো মানুহৰ স্বাভাৱিক প্ৰয়োজন। কিন্তু প্ৰশ্নটো তেতিয়াই গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠে, যেতিয়া মানুহৰ প্ৰয়োজন অন্য জীৱৰ অস্তিত্বৰ অধিকাৰৰ ওপৰত থিয় হয়।উপন্যাসখনে সেই অতি মৌলিক প্ৰশ্নটোৱেই পাঠকৰ সন্মুখত ৰাখে—মানুহৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে যদি আন জীৱৰ নিৰাপত্তা কাঢ়ি লোৱা হয়, তেন্তে সেই নিৰাপত্তা কিমান নৈতিক ? এই প্ৰশ্নটোৱেই গ্ৰন্থখনৰ হৃদয়। আমচাং অৰণ্য: এখন ঠাইৰ পৰা সমগ্ৰ সমাজৰ প্ৰতিচ্ছবি :  আমচাং এই উপন্যাসখনৰ ভৌগোলিক পটভূমি হ’লেও ই ক্ৰমান্বয়ে সমগ্ৰ আধুনিক সমাজৰ প্ৰতীক হৈ পৰে। এফালে আছে অৰণ্য, পাহাৰ, জলাশয় আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ স্বাভাৱিক জগত; আনফালে আছে মানুহৰ বসতি, ঘৰ-বাৰী, পকা ৰাস্তা, দখল, অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ আৰু নগৰ সম্প্ৰসাৰণ। লেখিকাই দেখুৱাইছে কেনেদৰে এখন অৰণ্য ধীৰে ধীৰে মানুহৰ দখললৈ আহে আৰু প্ৰকৃতিৰ ঠাইত গঢ় লৈ উঠে এখন ‘জনঅৰণ্য’। অৰণ্যৰ মাজলৈ মানুহ সোমাই যায়; ঘৰ উঠে; ৰাস্তা নিৰ্মাণ হয়; গছ কটা হয়; জলাশয় সংকুচিত হয়। শেষত প্ৰশ্ন উঠে—অৰণ্যখনৰ নিজৰ ঘৰটো ক’ত? এইখিনিতে উপন্যাসখনৰ মানৱীয় গভীৰতা প্ৰকাশ পায়। কাৰণ, উচ্ছেদৰ প্ৰশ্নটো কেৱল মানুহক লৈ নহয়। মানুহক উচ্ছেদ কৰা হয়, কিন্তু অৰণ্যৰ পৰা উচ্ছেদ হোৱা জীৱ-জন্তুবোৰৰ কথা কোনে কয়?   উন্নয়ন বনাম প্ৰকৃতি: সংঘাতটো ক’ত ? : উপন্যাসখনৰ মূল সংঘাতক সহজে ‘মানুহ বনাম প্ৰকৃতি’ বুলি ক’ব পাৰি। কিন্তু লেখিকাৰ দৃষ্টিভংগী ইয়াতকৈ বহুগুণ গভীৰ। মানুহ নিজেও প্ৰকৃতিৰ অংশ। সেয়ে প্ৰকৃতিক ধ্বংস কৰি মানুহে আচলতে নিজৰে ভৱিষ্যৎ ধ্বংস কৰে। আজিৰ মহানগৰসমূহৰ পানী জমা হোৱা, জলাশয় নোহোৱা, গৰম বৃদ্ধি পোৱা, বায়ু প্ৰদূষিত হোৱা, বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান সংকুচিত হোৱা—এই সকলোবোৰ সমস্যাৰ সৈতে অৰণ্য ধ্বংসৰ এক গভীৰ সম্পৰ্ক আছে। উপন্যাসখনে এই সম্পৰ্কটো সাহিত্যিক সংবেদনশীলতাৰে উপলব্ধি কৰায়। লেখিকাই নিজেও কৈছে যে নিজৰ ঘৰৰ ওচৰৰ আমচাং পাহাৰৰ ধ্বংসৰ দৃশ্য প্ৰত্যক্ষ কৰাই এই উপন্যাসৰ পটভূমিৰ অন্যতম উৎস আছিল।  সেয়ে গ্ৰন্থখনৰ পৰিৱেশবাদ কোনো দূৰৈৰ তাত্ত্বিক আলোচনা নহয়; ই দেখা, অনুভৱ কৰা আৰু ভোগ কৰা বাস্তৱৰ পৰা জন্ম লোৱা পৰিৱেশ-সচেতনতা।  মানুহৰ প্ৰতি সহানুভূতি, কিন্তু মানুহৰ লোভৰ প্ৰতি প্ৰশ্ন : এই উপন্যাসখনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সৌন্দৰ্য হ’ল লেখিকাই মানুহক একমাত্ৰ খলনায়ক হিচাপে উপস্থাপন কৰা নাই। বাসস্থানৰ প্ৰয়োজনীয়তা আছে, জীৱন-জীৱিকাৰ সমস্যা আছে, দৰিদ্ৰতা আছে, সামাজিক অসুৰক্ষা আছে। সেয়েহে সকলো দখলকাৰী একে উদ্দেশ্যৰে প্ৰকৃতি ধ্বংস কৰে বুলি ক’ব নোৱাৰি। কিন্তু এই বাস্তৱতাৰ মাজতেই আন এটা কঠিন সত্যও লেখিকাই উন্মোচন কৰিছে—প্ৰয়োজন আৰু লোভ একে বস্তু নহয়। এটা পৰিয়ালে আশ্ৰয় বিচৰাটো মানৱীয় প্ৰয়োজন। কিন্তু পৰিৱেশ ধ্বংস কৰি অসীম সম্পদ, অধিক ভূমি আৰু অধিক ক্ষমতা আহৰণৰ আকাংক্ষা এক বেলেগ মানসিকতা। এই সূক্ষ্ম পাৰ্থক্যটো উপন্যাসখনৰ অন্যতম শক্তিশালী নৈতিক বক্তব্য।   অৰণ্যৰ সৈতে হেৰাই যায় মানুহৰো ঠিকনা: গ্ৰন্থখনৰ আটাইতকৈ মৰ্মস্পৰ্শী উপলব্ধিবোৰৰ ভিতৰত এটা হ’ল—অৰণ্যৰ ঠিকনা হেৰালে কেৱল বন্যপ্ৰাণীৰ ঠিকনা নেহেৰায়; মানুহেও এদিন নিজৰ ঠিকনা হেৰুৱায়। প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য নষ্ট হ’লে তাৰ প্ৰভাৱ মানুহৰ জীৱনলৈ ঘূৰি আহে। নদী দখল কৰি আমি বানৰ অভিযোগ কৰোঁ; জলাশয় পুতি পেলাই পানীৰ সংকটৰ কথা কওঁ; গছ কাটি পেলাই গৰমৰ পৰা পৰিত্ৰাণ বিচাৰোঁ। এই আত্মবিৰোধিতাক উপন্যাসখনে অত্যন্ত তীক্ষ্ণভাৱে উন্মোচন কৰে। সেয়েহে ‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল’ মূলতঃ অৰণ্যৰ বিলাপ নহয়; ই মানুহৰ নিজৰ ভৱিষ্যৎক লৈ কৰা এক সতৰ্কবাণী।  বন্যপ্ৰাণীৰ নীৰৱ অধিকাৰ  : উপন্যাসখনৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল বন্যপ্ৰাণীৰ প্ৰতি লেখিকাৰ গভীৰ সহমৰ্মিতা। মানুহৰ সভ্যতাই যিবোৰ জীৱক ‘বন্য’ বুলি পৃথক কৰি ৰাখিছে, সেই জীৱবোৰৰ বাবেই অৰণ্যখন তেওঁলোকৰ ঘৰ। মানুহে নিজৰ ঘৰ ভাঙিলে নতুন ঘৰ বিচাৰি ল’ব পাৰে। কিন্তু এটা বন্যপ্ৰাণীৰ অৰণ্য ধ্বংস হ’লে তাৰ বাবে বিকল্প পৃথিৱী সৃষ্টি কৰাটো প্ৰায় অসম্ভৱ। এই উপলব্ধিয়ে গ্ৰন্থখনক এক নৈতিক সাহিত্যৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে। ই আমাক শিকায় যে পৃথিৱীৰ ওপৰত কেৱল মানুহৰ একচেটিয়া অধিকাৰ নাই। ভাষা আৰু বৰ্ণনাশৈলী :  অনুৰাধা শৰ্মা পূজাৰীৰ ভাষা সহজ, প্ৰাঞ্জল আৰু সংবেদনশীল। অতি জটিল তাত্ত্বিক ভাষাৰ আশ্ৰয় নলৈ তেওঁ গভীৰ বিষয়ক পাঠকৰ হৃদয়লৈ লৈ যাব পাৰিছে। উপন্যাসখনৰ বহু অংশত যেন তথ্য, অভিজ্ঞতা, সামাজিক পৰ্যবেক্ষণ আৰু সাহিত্যিক অনুভূতি একেলগে মিলি গৈছে। ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক প্ৰশ্নৰ পৰা ব্যক্তিগত অনুভূতিলৈকে লেখিকাই কাহিনীটো আগবঢ়াই নিছে। সমালোচনাতো গ্ৰন্থখনৰ এই বৈশিষ্ট্য—ৰাজনৈতিক কথোপকথনৰ পৰা আন্তৰিক আবেদনলৈকে বিভিন্ন স্তৰৰ কাহিনী আৰু অব্যক্ত বেদনাৰ উপস্থিতি—বিশেষভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে।  শিৰোনামটো নিজেই অসাধাৰণ। ‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল’—এই বাক্যটো অতীত কালত লিখা। কিন্তু এই অতীত কালেই যেন ভৱিষ্যতৰ বাবে এক ভয়ংকৰ প্ৰশ্ন হৈ উঠে। আজিৰ এখন অৰণ্যক যদি আমি ধ্বংস কৰোঁ, কাইলৈ কোনোবাই হয়তো সেই ঠাইলৈ চাই ক’ব— ‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল।’   গ্ৰন্থখনৰ মূল মূল্যবোধ : মোৰ দৃষ্টিত উপন্যাসখনৰ কেন্দ্ৰীয় মূল্যবোধ কেইটামান শব্দত এনেদৰে ধৰা যায়— সহাৱস্থান, সংযম, সহমৰ্মিতা, পৰিৱেশ-সচেতনতা আৰু নৈতিক দায়িত্ব। মানুহে উন্নয়ন কৰিবই লাগিব। কিন্তু উন্নয়নৰ অৰ্থ যদি প্ৰকৃতি ধ্বংস হয়, তেন্তে সেই উন্নয়ন কিমান দিন টিকিব? মানুহে ঘৰ সাজিবই লাগিব। কিন্তু ঘৰ সাজিবলৈ যদি আন এটা জীৱৰ ঘৰ ধ্বংস কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে আমাৰ সভ্যতাৰ সংজ্ঞাটো পুনৰ বিবেচনা কৰা উচিত। এই গ্ৰন্থখনে উন্নয়নৰ বিৰোধিতা নকৰে; বৰং মানৱিক আৰু দায়িত্বশীল উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথা কয়।  সাহিত্যিক হিচাপে উপন্যাসখনৰ সফলতা : ‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল’ক কেৱল পৰিৱেশ বিষয়ক উপন্যাস বুলি সীমাবদ্ধ কৰি থ’লে গ্ৰন্থখনৰ ব্যাপ্তি কমাই দিয়া হ’ব। ইয়াৰ মাজত আছে মানুহৰ লোভ, সামাজিক বৈষম্য, নগৰায়ণ, ৰাজনীতি, উচ্ছেদ, অস্তিত্বৰ সংকট, বন্যপ্ৰাণীৰ অধিকাৰ আৰু সভ্যতাৰ আত্মবিৰোধিতা। এই বহুমাত্ৰিকতা গ্ৰন্থখনক এক শক্তিশালী সামাজিক উপন্যাসলৈ ৰূপান্তৰ কৰিছে। ২০২১ চনত এই গ্ৰন্থৰ বাবে অনুৰাধা শৰ্মা পূজাৰীয়ে সাহিত্য অকাডেমী বঁটা লাভ কৰাটোও এই সাহিত্যিক তাৎপৰ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্বীকৃতি। মোৰ মূল্যায়ন : ‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল’ পঢ়ি পাঠকে হয়তো অৰণ্যৰ সৌন্দৰ্যৰ কথা ভাবিব, হয়তো আমচাংৰ কথা ভাবিব, হয়তো ঘৰ-বাৰী আৰু উন্নয়নৰ কথা ভাবিব। কিন্তু আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা—পাঠকে নিজৰ দায়িত্বৰ কথা ভাবিবলৈ বাধ্য হ’ব। এইখন এনে এখন গ্ৰন্থ য’ত লেখিকাই প্ৰকৃতিৰ হৈ আদালতত যুক্তি আগবঢ়োৱা নাই; বৰং পাঠকৰ বিবেকৰ দুৱাৰত টোকৰ মাৰিছে। অৰণ্যৰ কোনো ভাষা নাই—কিন্তু অৰণ্য ধ্বংস হোৱাৰ পিছত সৃষ্টি হোৱা বান, উষ্ণতা, পানীৰ সংকট, বন্যপ্ৰাণীৰ বিলুপ্তি আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্যহীনতাই যেন সেই অৰণ্যৰ ভাষা হৈ আমাৰ ওচৰলৈ ঘূৰি আহে। সেইবাবেই এই গ্ৰন্থখনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সাফল্য হৈছে—ই পাঠকক কেৱল কাহিনী পঢ়ুৱাই থৈ নাযায়; পাঠকক প্ৰশ্নৰ সন্মুখত থিয় কৰায়। সামৰণি : ‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল’ আচলতে এটা শিৰোনাম নহয়—ই এটা সতর্কবাণী।এখন অৰণ্য ধ্বংস হোৱাৰ কাহিনীৰ মাজেৰে অনুৰাধা শৰ্মা পূজাৰীয়ে আমাক সোঁৱৰাই দিছে যে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত মানুহৰ অধিকাৰ আছে বুলি ভাবিলেও মানুহ প্ৰকৃতিৰ পৰা পৃথক নহয়। অৰণ্য বাচিলে জীৱন বাচিব; নদী বাচিলে সভ্যতা বাচিব; বন্যপ্ৰাণী বাচিলে জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য বাচিব। আৰু প্ৰকৃতি বাচিলেহে মানুহৰ ভৱিষ্যৎ বাচিব। সেয়ে এই গ্ৰন্থখনৰ শেষ পৃষ্ঠাটো পঢ়ি কিতাপখন জপাই থোৱাৰ পিছতো এটা প্ৰশ্ন আমাৰ মনত ৰৈ যায়—  এদিন আমাৰ সন্তানে যদি কোনো ধ্বংসপ্ৰাপ্ত পাহাৰৰ কাষত থিয় হৈ সোধে—‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল নেকি?’—আমি তেওঁলোকক কি উত্তৰ দিম? এই প্ৰশ্নটোৱেই অনুৰাধা শৰ্মা পূজাৰীৰ উপন্যাসখনৰ প্ৰকৃত শক্তি, প্ৰকৃত বেদনা আৰু প্ৰকৃত মূল্য।  ‘ইয়াত এখন অৰণ্য আছিল’—সেয়েহে এখন অৰণ্যৰ কাহিনী নহয়; ই মানুহে নিজৰ পৃথিৱীখনক কিমান ভাল পায়, কিমান বুজে আৰু কিমান দায়িত্বশীলভাৱে আগন্তুক প্ৰজন্মৰ বাবে এৰি যাব বিচাৰে—তাৰ এক গভীৰ আত্মসমীক্ষা।

___________________________