‘১৯৬২’

পাহাৰৰ আঁৰত লুকাই থকা এখন যুদ্ধৰ কাহিনী।

গ্ৰন্থ: ‘১৯৬২’

লেখক: মৃণাল তালুকদাৰ

প্ৰথম প্ৰকাশ: ২০১৩

প্ৰকাশক:নন্দ তালুকদাৰ ফাউণ্ডেশ্যন আৰু ভৱানী বুক্চ

মূল্য:৩০০ টকা

ইতিহাস কেৱল অতীতৰ ঘটনা-পৰিঘটনাৰ তালিকা নহয়। ইতিহাসৰ বুকুত মানুহৰ আশা-আকাংক্ষা, সাহস, ভুল-ভ্ৰান্তি, ত্যাগ, বেদনা আৰু বহু অনুত্তৰিত প্ৰশ্ন লুকাই থাকে। সময়ৰ সোঁতত বহু ঘটনা পাহৰণিৰ গৰ্ভত হেৰাই যায় যদিও কিছুমান ঘটনা এনেকুৱা যে, যিমানেই বছৰ পাৰ নহওক কিয়, সেইবোৰে আমাক বাৰে বাৰে অতীতলৈ ঘূৰাই নিয়ে। ১৯৬২ চনৰ ভাৰত-চীন যুদ্ধ তেনে এক গভীৰভাৱে দাগ কাটি যোৱা ঘটনা। এই যুদ্ধ কেৱল ভাৰতৰ সামৰিক ইতিহাসৰ এটা পৰাজয়ৰ অধ্যায় নহয়; ইয়াৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে ৰাষ্ট্ৰীয় আত্মবিশ্বাস, ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ত, সামৰিক প্ৰস্তুতি, সীমান্তনীতি, নেতৃত্বৰ বিচক্ষণতা, সৈনিকৰ অসীম সাহস আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ভূগোল-জীৱনৰ বহু অনালোচিত কাহিনী। এই জটিল আৰু বহুস্তৰীয় বিষয়টোক কেন্দ্ৰ কৰি মৃণাল তালুকদাৰে ৰচনা কৰিছে ‘১৯৬২’। নামটো সৰু, কিন্তু ইয়াৰ অন্তৰালত সোমাই আছে এটা বৃহৎ ইতিহাস। কিতাপখন হাতত তুলি লোৱাৰ লগে লগে পাঠকৰ মনত এটা স্বাভাৱিক প্ৰশ্ন জাগে—১৯৬২ চনত আচলতে কি হৈছিল? কিয় হৈছিল ১৯৬২ চনত ? সেই যুদ্ধৰ সময়ত সীমান্তত থকা মানুহ আৰু সৈনিকসকলৰ অভিজ্ঞতা কেনেকুৱা আছিল? কাগজ-পত্ৰত থকা ইতিহাসৰ বাহিৰেও আৰু কিবা ইতিহাস আছেনে? ‘১৯৬২’ মূলতঃ এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ বিচাৰি কৰা এক অনুসন্ধানী যাত্ৰা।

ইতিহাসক নতুনকৈ চোৱাৰ চেষ্টা: ১৯৬২ চনৰ যুদ্ধৰ বিষয়ে ভাৰতীয় পাঠকে সাধাৰণতে যিখিনি কথা জানে, সেয়া মূলতঃ যুদ্ধৰ ফলাফল আৰু সামৰিক পৰাজয়ক কেন্দ্ৰ কৰি। কিন্তু এখন যুদ্ধৰ ফলাফলেই যুদ্ধখনৰ সম্পূৰ্ণ সত্য নহয়। যুদ্ধৰ আগৰ পৰিস্থিতি, সীমান্তৰ বাস্তৱতা, সামৰিক প্ৰস্তুতি, ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ত, যোগাযোগ ব্যৱস্থা, দুৰ্গম ভূখণ্ড, বতৰ আৰু সৈনিকসকলৰ দৈনন্দিন সংগ্ৰাম—এই সকলোবোৰ মিলিহে যুদ্ধৰ পূৰ্ণ ছবিখন গঢ় লৈ উঠে। মৃণাল তালুকদাৰৰ ‘১৯৬২’ৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে এই সম্পূৰ্ণ ছবিখন পাঠকৰ সন্মুখত তুলি ধৰাৰ চেষ্টা। লেখকে কেৱল যুদ্ধৰ দিনবোৰৰ ঘটনাক্ৰম বৰ্ণনা কৰা নাই; যুদ্ধখনক বুজিবলৈ যিবোৰ ঐতিহাসিক আৰু ভৌগোলিক প্ৰসংগৰ প্ৰয়োজন, সেইবোৰো পাঠকৰ আগত মেলি ধৰিছে। এইখিনিতেই গ্ৰন্থখন সাধাৰণ যুদ্ধ-বিষয়ক গ্ৰন্থৰ পৰা কিছু পৃথক হৈ পৰে। লেখকে যেন পাঠকক কৈছে—‘কেৱল কোন জিকিল আৰু কোন হাৰিল সেইটো নাচাব; তাৰ আঁৰত কি ঘটিছিল, সেইটোও চাব।’

উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল : যুদ্ধৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মঞ্চ: ১৯৬২ চনৰ যুদ্ধৰ কথা ক’লে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ কথা বিশেষভাৱে মনলৈ আহে। তেতিয়াৰ NEFA (North-East Frontier Agency), অৰ্থাৎ বৰ্তমানৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ বিস্তীৰ্ণ সীমান্ত অঞ্চল যুদ্ধৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ আছিল। এই অঞ্চলৰ ভূগোল সহজ নহয়। ওখ-নিচা পাহাৰ, ঘন অৰণ্য, বৰফেৰে আবৃত গিৰিপথ, প্ৰতিকূল বতৰ আৰু যাতায়াতৰ অতি সীমিত সুবিধা—এনে পৰিৱেশত যুদ্ধ কৰা যিকোনো সেনাৰ বাবেই এক কঠিন প্ৰত্যাহ্বান। কিন্তু ১৯৬২ চনত ভাৰতীয় সৈনিকসকলে কেৱল এজন শক্তিশালী শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধেই যুঁজিবলগীয়া হোৱা নাছিল; তেওঁলোকে প্ৰকৃতিৰ সৈতেও একেলগে যুঁজিছিল। ‘১৯৬২’ পঢ়োঁতে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ এই কঠিন ভূগোলটো কেৱল মানচিত্ৰত থকা ৰেখা হৈ নাথাকে। পাহাৰ, উপত্যকা, গিৰিপথ, নদী আৰু সীমান্তৰ দুৰ্গম বাটবোৰে যেন নিজেই কাহিনী ক’বলৈ আৰম্ভ কৰে। বমডিলা, চেলা, তৱাং, কিবিথো আদি অঞ্চলৰ উল্লেখে পাঠকক যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ এক বাস্তৱ অনুভূতি দিয়ে। এইবোৰ ঠাইৰ নাম কিতাপৰ পৃষ্ঠাত পঢ়ি থকাৰ সময়ত মনলৈ এটা কথাই আহে—আজিৰ উন্নত যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ যুগত যিবোৰ ঠাইত উপস্থিত হোৱাটোও সহজ নহয়, সেই সময়ত তাত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, খাদ্য আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী লৈ সৈনিকসকলে কেনেদৰে যুদ্ধ কৰিছিল!

সৈনিক : যুদ্ধৰ আটাইতকৈ মানৱীয় মুখ: যুদ্ধৰ ইতিহাস সাধাৰণতে মানচিত্ৰ, তাৰিখ, অভিযান আৰু সামৰিক কৌশলৰ মাজত সীমাবদ্ধ হৈ থাকে। কিন্তু যুদ্ধৰ কেন্দ্ৰত থাকে মানুহ—সৈনিক। ‘১৯৬২’ৰ এটা শক্তিশালী দিশ হৈছে যুদ্ধৰ আঁৰত থকা সেই মানুহজনক অনুভৱ কৰাৰ সুযোগ। বৰফেৰে আবৃত পাহাৰত, সীমিত সামগ্ৰী লৈ, পৰিয়ালৰ পৰা বহু দূৰত, অনিশ্চিত ভৱিষ্যৎ সন্মুখত লৈ এজন সৈনিকে দেশৰ সীমা ৰক্ষা কৰে। তেওঁৰ বাবে যুদ্ধ কোনো কিতাপৰ অধ্যায় নহয়; যুদ্ধ তেওঁৰ জীৱনৰ বাস্তৱতা। এই সৈনিকসকলৰ সাহসৰ কথা ভাবিলে স্বাভাৱিকতে শ্ৰদ্ধাত মূৰ দোঁ খায়। যুদ্ধত জয়-পৰাজয় থাকে, কিন্তু এজন সৈনিকৰ কৰ্তব্যনিষ্ঠা আৰু আত্মত্যাগৰ মূল্য কেৱল যুদ্ধৰ ফলাফলেৰে নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি। ১৯৬২ চনৰ যুদ্ধৰ বহু ভাৰতীয় সৈনিকৰ ত্যাগ আৰু বীৰত্বৰ কাহিনী আজিও আমাৰ বাবে প্ৰেৰণাৰ উৎস। ‘১৯৬২’ গ্ৰন্থখনে সেই ত্যাগক কেৱল পৰিসংখ্যা হিচাপে নেদেখুৱাই মানুহৰ অনুভূতিৰ সৈতে জড়িত কৰি চাবলৈ সহায় কৰে।

যুদ্ধৰ আঁৰৰ ভুল-ভ্ৰান্তি: এখন যুদ্ধৰ পৰাজয় কেৱল সৈনিকৰ সাহসৰ অভাৱৰ ফল নহয়। যুদ্ধৰ ফলাফলৰ আঁৰত থাকে প্ৰস্তুতি, নেতৃত্ব, তথ্য, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, যোগাযোগ, নীতি-নিৰ্ধাৰণ আৰু সময়োপযোগী সিদ্ধান্ত। ১৯৬২ চনৰ পৰাজয়ে ভাৰতীয় নেতৃত্ব আৰু সামৰিক ব্যৱস্থাৰ বহু দুৰ্বলতা উদঙাই দিছিল। ‘১৯৬২’ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে এই বিষয়বোৰক লৈ লেখকৰ অনুসন্ধিৎসু দৃষ্টিভংগী। লেখকে যেন কেৱল দোষী বিচাৰি থমকি ৰোৱা নাই; বৰং ঘটনাবোৰৰ ভিতৰলৈ সোমাই গৈ কাৰণবোৰ বুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছে। কেতিয়াবা কিতাপখন পঢ়ি মনত প্ৰশ্ন জাগে—যদি কিছুমান সিদ্ধান্ত বেলেগ ধৰণে লোৱা হ’লহেঁতেন, তেন্তে ইতিহাসৰ ফলাফল বেলেগ হ’লহেঁতেন নেকি? এই ধৰণৰ প্ৰশ্নই গ্ৰন্থখনক অধিক চিন্তাশীল কৰি তোলে।

ইতিহাস আৰু ভ্ৰমণৰ এক সুন্দৰ সংযোগ: ‘১৯৬২’ৰ বিশেষত্বৰ ভিতৰত লেখকৰ ভ্ৰমণ-অভিজ্ঞতাৰ ভূমিকাও উল্লেখযোগ্য। বহু ইতিহাসভিত্তিক গ্ৰন্থ পঢ়িলে পাঠকৰ মনত ঘটনাবোৰ কেতিয়াবা দূৰৰ, শুকান আৰু কিতাপৰ পাততে আবদ্ধ যেন লাগে। কিন্তু কোনো ঐতিহাসিক ঘটনাৰ স্থানসমূহ নিজে ভ্ৰমণ কৰি, সেই ঠাইৰ মাটি, মানুহ, পৰিৱেশ আৰু ভূগোলক অনুভৱ কৰি সেই ইতিহাসক পুনৰ চাব পাৰিলে ছবিখন বেলেগ হৈ পৰে। মৃণাল তালুকদাৰে সেই অভিজ্ঞতাক লেখাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে। সেয়েহে ‘১৯৬২’ত ইতিহাসৰ সৈতে ভ্ৰমণৰো এক সোৱাদ পোৱা যায়। পাঠকে কিতাপখন পঢ়োঁতে কেৱল ‘কি হৈছিল’ সেইটো জানৰ উপৰিও ; ‘ক’ত হৈছিল’ আৰু ‘সেই ঠাইখন কেনেকুৱা’—এই কথাও অনুভৱ কৰিব পাৰে। এইটোৱেই গ্ৰন্থখনৰ বৰ্ণনাশৈলীক অধিক জীৱন্ত কৰি তুলিছে।

সীমান্তৰ মানুহৰ কথাও ইতিহাসৰ অংশ: সীমান্ত মানে কেৱল কাঁইটীয়া তাঁৰ, সামৰিক শিবিৰ বা মানচিত্ৰৰ সীমাৰেখা নহয়। সীমান্তত মানুহ থাকে। তেওঁলোকৰ ঘৰ-দুৱাৰ থাকে, জীৱিকা থাকে, নিজৰ মাটি আৰু পৰম্পৰাৰ সৈতে এক গভীৰ সম্পৰ্ক থাকে। যুদ্ধৰ সময়ত সীমান্তবাসীৰ জীৱন কিমান সলনি হয়, সেই কথাও ‘১৯৬২’ৰ আলোচনাত গুৰুত্ব লাভ কৰে। যুদ্ধৰ আতংক, স্থানান্তৰ, অনিশ্চয়তা আৰু প্ৰতিকূল পৰিৱেশৰ মাজতো সীমান্তৰ মানুহে নিজৰ জীৱন আগুৱাই নিয়ে। এই দিশটোৱে গ্ৰন্থখনক আৰু অধিক মানৱিক কৰি তোলে। কাৰণ যুদ্ধৰ ইতিহাস কেৱল সেনাৰ ইতিহাস নহয়; যুদ্ধৰ ছাঁ যিসকল সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনত পৰে, তেওঁলোকো এই ইতিহাসৰ অংশীদাৰ।

মৃণাল তালুকদাৰৰ ভাষাশৈলী: গ্ৰন্থখনৰ কথা কওঁতে লেখকৰ ভাষাৰ কথাও বিশেষভাৱে উল্লেখ কৰিব লাগিব। ‘১৯৬২’ৰ ভাষা অত্যন্ত পাণ্ডিত্যপূৰ্ণ বা গধুৰ নহয়। লেখকে জটিল ঐতিহাসিক বিষয়কো সহজভাৱে পাঠকৰ আগত উপস্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে। কথা কোৱাৰ ধৰণটো বহু সময়ত সাংবাদিকসুলভ—সৰল, অনুসন্ধিৎসু আৰু প্ৰশ্নমুখৰ। আকৌ কিছুমান ঠাইত পাহাৰীয়া প্ৰকৃতিৰ বৰ্ণনাত ভাষাই সাহিত্যিক ৰূপ লয়। এই দুই ধৰণৰ ভংগীৰ মিলনে গ্ৰন্থখনক পঢ়িবলৈ সুবিধাজনক কৰি তুলিছে। ভাষাৰ আটাইতকৈ ভাল লগা কথাটো হ’ল—ই পাঠকৰ পৰা দূৰত্ব সৃষ্টি নকৰে। লেখকে যেন পাঠকৰ সৈতে মুখামুখি বহি কথা কৈ গৈছে। সেইবাবেই কিতাপখন পঢ়োঁতে ‘বক্তৃতা শুনি থকা’ যেন নালাগে; বৰং ‘এজন অভিজ্ঞ মানুহে নিজে দেখা-কথাবোৰ বিৱৰি আছে’ এনে এটা অনুভৱ হয়।

গ্ৰন্থখনৰ পৰা আমি কি শিকোঁ?: ‘১৯৬২’ৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ শিক্ষা হয়তো এইটোৱেই যে ইতিহাস পাহৰি গ’লে ইতিহাসৰ ভুল পুনৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।১৯৬২ চনৰ ঘটনায়ে আমাক সামৰিক প্ৰস্তুতিৰ গুৰুত্বৰ কথা কয়। নেতৃত্বৰ দূৰদৰ্শিতাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথা কয়। সীমান্তৰ গুৰুত্ব বুজায়। তাৰ লগতে দেশৰ নিৰাপত্তাৰ ক্ষেত্ৰত কেৱল ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্তই নহয়, ভূগোল, যোগাযোগ, আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থানীয় বাস্তৱতাৰো যে গভীৰ ভূমিকা আছে, সেই কথাও উপলব্ধি কৰায়।আন এটা শিক্ষা হ’ল—দেশপ্ৰেম মানে কেৱল আবেগ নহয়। দেশপ্ৰেমৰ সৈতে দায়িত্ব, প্ৰস্তুতি, সততা আৰু সঠিক সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতাও জড়িত।

মই ভালপোৱা অধ্যায়সমূহ: কিতাপখনৰ প্ৰতিটো অধ্যায়েই মনোগ্ৰাহী, তথ্যসমৃদ্ধ আৰু ইতিহাসৰ একোটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ আমাৰ সন্মুখত উন্মোচন কৰে। ২৭টা অধ্যায়ৰ প্ৰতিটোৰে নিজস্ব তাৎপৰ্য আছে যদিও কিছুমান অধ্যায়ে বিশেষভাৱে মোৰ মন চুই গৈছে। সেইবোৰৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য হৈছে—‘কাৰ ভুল’, ‘মেজৰ বব খাটিং’, ‘হিন্দী-চীনী ভাই ভাই’, ‘দালাই লামাৰ পলায়ন’, ‘বৰ ভূঁইকপ’, ‘ফৰৱাৰ্ড পলিচী’, ‘ইয়াতেই শেষ হিমালয়’, ‘যুদ্ধবন্দী ব্ৰিগেডিয়াৰ ডালভি’, ‘ঘূৰি নাহিল ৮৩২ জন’ আৰু ‘যুদ্ধ বিৰতি’। এই অধ্যায়সমূহত সেই সময়ৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি, সামৰিক কৌশল, সীমান্তৰ উত্তেজনা, যুদ্ধৰ ভয়াৱহতা আৰু মানৱীয় অনুভূতিৰ এক জীৱন্ত প্ৰতিফলন দেখা যায়। সেয়ে এই অধ্যায়সমূহ পঢ়োঁতে ইতিহাস কেৱল অতীতৰ ঘটনা হিচাপে নহয়, বৰং এক জীৱন্ত অভিজ্ঞতা হিচাপেও অনুভৱ কৰিব পাৰি।

সামগ্ৰিক মূল্যায়ন :  সামগ্ৰিকভাৱে ‘১৯৬২’ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু মননশীল গ্ৰন্থ। ই কেৱল ভাৰত-চীন যুদ্ধৰ বিৱৰণ দিয়া এখন কিতাপ নহয়; ই ইতিহাসৰ এটা জটিল অধ্যায়ক নতুন দৃষ্টিৰে চোৱাৰ চেষ্টা। গ্ৰন্থখনৰ মাজেৰে আমি যুদ্ধৰ ৰাজনীতি দেখোঁ, সামৰিক বাস্তৱতা দেখোঁ, সীমান্তৰ দুৰ্গমতা দেখোঁ, সৈনিকৰ সাহস দেখোঁ আৰু সাধাৰণ সীমান্তবাসীৰ জীৱনৰ ওপৰত যুদ্ধৰ প্ৰভাৱ অনুভৱ কৰোঁ। আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা—আমি ইতিহাসক কেৱল ‘জয়’ আৰু ‘পৰাজয়’ৰ হিচাপত নাচাই, তাৰ আঁৰৰ মানুহ আৰু পৰিস্থিতিবোৰ বুজিবলৈ চেষ্টা কৰোঁ। কিতাপখন পঢ়ি শেষ কৰাৰ পিছতো ১৯৬২ চনটো যেন মনৰ পৰা আঁতৰি নাযায়। কিছুমান প্ৰশ্ন মনত ৰৈ যায়, কিছুমান দৃশ্য চকুৰ আগত ভাহি থাকে, আৰু কিছুমান ত্যাগৰ কথা ভাবিলে মন নীৰৱ হৈ পৰে।এখন ভাল গ্ৰন্থৰ সফলতা ইয়াতেই—ই পঢ়ি শেষ হোৱাৰ লগে লগে শেষ হৈ নাযায়; বৰং পাঠকৰ মনত তাৰ চিন্তা কিছুদিনলৈ, কেতিয়াবা বহুদিনলৈ ৰৈ যায়। ‘১৯৬২’ তেনে এখন গ্ৰন্থ। ই আমাক অতীতলৈ ঘূৰাই নিয়ে, কিন্তু কেৱল অতীত চাবলৈ নহয়—অতীতৰ পৰা শিক্ষা লৈ বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতক অধিক সচেতনভাৱে চাবলৈ। সেয়েহে মৃণাল তালুকদাৰৰ ‘১৯৬২’ক কেৱল এখন ইতিহাসভিত্তিক গ্ৰন্থ বুলি ক’লে কম কোৱা হ’ব। ই ইতিহাসৰ বুকুত লুকাই থকা মানুহৰ কাহিনী, সীমান্তৰ মাটিৰ কাহিনী আৰু এক কঠিন সময়ক বুজিবলৈ কৰা এক আন্তৰিক অনুসন্ধান।এই কাৰণেই ‘১৯৬২’ কেৱল পঢ়িবলগীয়া এখন কিতাপ নহয়—ই ইতিহাসক বুজিব বিচৰা প্ৰতিজন সচেতন পাঠকৰ বাবে ভাবিবলগীয়া এখন গ্ৰন্থ।                                                                                                                                       --------