'জুবিনৰ গান, আজিৰ প্ৰজন্ম আৰু আমাৰ সমাজ'

  —গণেশ শৰ্মা  , ঢেকিয়াজুলি,শোণিতপুৰ,অসম    
  যোগাযোগ:৭০০২৮৪৯৯৪২,                                        Email: ganeshsarma.assam@gmail.com

গীতৰ মাজেৰে মানুহক চোৱাৰ অন্য এক প্ৰয়াস : সমাজ এখনক বুজিবলৈ সদায় সমাজবিজ্ঞানৰ কিতাপ পঢ়িব লাগিব বুলি কথা নাই। কেতিয়াবা এটি গীত, এটা কবিতা, এখন ছবি অথবা এজন শিল্পীৰ জীৱন-দৰ্শনেও এখন সমাজৰ বহু কথা কৈ যাব পাৰে। অসমত জুবিন গাৰ্গৰ সৃষ্টিশীল যাত্ৰাক সেই দৃষ্টিৰে চাব পাৰি। জুবিনক কেৱল এজন জনপ্ৰিয় গায়ক বুলি ক’লে তেওঁৰ সৃষ্টিৰ পৰিসৰটো যেন সৰু কৰি চোৱা হব। তেওঁৰ গানত আছে প্ৰেম, আছে বিষাদ, আছে আনন্দ, আছে বিদ্ৰোহ, আছে প্ৰকৃতি, আছে মানুহৰ কথা; আছে নিজৰ মাটি, আছে নিজৰ ভাষা আৰু নিজৰ সমাজৰ প্ৰতি এক গভীৰ সংযোগ। সেইবাবেই জুবিনৰ গান শুনিলে কেতিয়াবা এনে লাগে—আমি যেন গান শুনা নাই, চাইছোঁ নিজৰ সমাজখনৰেই এখন আয়না । সাম্প্ৰতিক বিশ্লেষণসমূহতো জুবিনৰ সংগীতক কেৱল বিনোদনৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাৰাখি অসমীয়াৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়, যুৱসমাজ, সামাজিক উদ্বেগ, পৰিৱেশ আৰু জনজীৱনৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি চোৱা হৈছে। সমাজ মানে কেৱল মানুহৰ ভিৰ নহয়: এখন সমাজ মানে কেৱল একেলগে বাস কৰা মানুহৰ সমষ্টি নহয়। সমাজ মানে মানুহৰ মাজৰ সম্পৰ্ক, বিশ্বাস, মৰম, দায়িত্ব, সংঘাত, সহমৰ্মিতা আৰু একেলগে আগবাঢ়ি যোৱাৰ আকাংক্ষা। জুবিনৰ সৃষ্টিত মানুহক বহু সময়ত কোনো বিশেষ পৰিচয়ৰ মাজত আবদ্ধ কৰি চোৱা নহয়। ধনী-দুখীয়া, গাঁও-চহৰ, বয়স, ধৰ্ম অথবা সামাজিক পৰিচয়ৰ ওপৰত মানুহৰ মানৱীয় পৰিচয়টোক গুৰুত্ব দিয়াৰ এক প্ৰৱণতা তেওঁৰ ৰাজহুৱা ব্যক্তিত্ব আৰু সৃষ্টিৰ আলোচনাত দেখা যায়। তেওঁৰ সংগীতে বহু মানুহক এক উমৈহতীয়া সাংস্কৃতিক অনুভূতিৰ মাজত সংযোগ কৰাৰ ভূমিকা লৈছিল।  এই কথাটো আজিৰ সমাজত বিশেষভাৱে প্ৰাসংগিক। আমি যিমানেই আধুনিক হৈছোঁ, কেতিয়াবা সিমানেই মানুহৰ মাজত বিভাজনৰ দেৱালবোৰো ডাঙৰ হৈ উঠিছে। মতৰ অমিলেই যেন সম্পৰ্কৰ অন্ত পেলাব পাৰে। সামাজিক মাধ্যমত মতৰ পাৰ্থক্য মানেই আক্ৰমণ। ধৰ্ম, ভাষা, জাতি, অঞ্চল, ৰাজনৈতিক মতা-মত—সকলোতে আমি কেতিয়াবা “মই” আৰু “তুমি”ৰ মাজত এখন ডাঙৰ সীমাৰেখা আঁকি দিওঁ। জুবিনৰ সৃষ্টিশীল যাত্ৰাই আমাক এটা কথা ভাবিবলৈ বাধ্য কৰে—মানুহৰ পৰিচয় বিচৰাৰ আগতে আমি তেওঁক এজন মানুহ হিচাপে চাব পাৰোঁনে?যুৱসমাজ আৰু স্বাধীন মন: জুবিনৰ সৈতে আমাৰ এটা প্ৰজন্মৰ সম্পৰ্ক কেৱল শ্ৰোতা আৰু শিল্পীৰ সম্পৰ্ক নাছিল। তেওঁৰ সংগীতৰ মাজেৰে বহু যুৱকে নিজৰ অনুভূতি, অস্থিৰতা,  প্ৰেম, স্বপ্ন আৰু জীৱনক নতুন ভাষা বিচাৰি পাইছিল। বিশেষকৈ নব্বৈৰ দশকৰ পৰা তেওঁৰ আগমন অসমীয়া জনপ্ৰিয় সংগীতত এটা নতুন ধাৰাৰ সৈতে জড়িত বুলি বহু বিশ্লেষণত উল্লেখ কৰা হৈছে। তেওঁৰ সংগীতে স্থানীয় শিপাৰ সৈতে আধুনিকতাৰ সংযোগ ঘটাই নতুন প্ৰজন্মৰ মাজত এক বিশেষ সাংস্কৃতিক আত্মবিশ্বাস সৃষ্টি কৰিছিল।  আজিৰ যুৱসমাজৰ সন্মুখত সুযোগ বহুত। কিন্তু বিভ্ৰান্তিও কম নহয়। সামাজিক মাধ্যমৰ ঝলমলীয়া পৃথিৱী, সফলতাৰ প্ৰতিযোগিতা, তৎক্ষণাত স্বীকৃতি লাভৰ আকাংক্ষা আৰু আনৰ জীৱনৰ সৈতে নিজৰ জীৱনক তুলনা কৰাৰ অভ্যাসে বহু যুৱক-যুৱতীক ভিতৰৰ পৰা অস্থিৰ কৰি তুলিছে। এই সময়ত জুবিনৰ সৃষ্টিশীল যাত্ৰাই এটা কথা মনত পেলায়—নিজৰ কণ্ঠটো বিচাৰি পোৱাটোও জীৱনৰ এক ডাঙৰ সফলতা। আনক অনুকৰণ কৰি নহয়, নিজৰ স্বকীয়তাক লৈ আগবাঢ়িব পৰাটোৱেই হয়তো সৃষ্টিশীল জীৱনৰ অন্যতম শক্তি।প্ৰেমৰ পৰা সমাজলৈ:  জুবিনৰ বহু গান প্ৰথম দৃষ্টিত প্ৰেমৰ গান। কিন্তু প্ৰেম কেৱল দুজন মানুহৰ মাজৰ সম্পৰ্ক নহয়; প্ৰেম মানুহৰ প্ৰতি, মাটিৰ প্ৰতি, প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি আৰু জীৱনৰ প্ৰতিও হ’ব পাৰে। এজন শিল্পীয়ে যেতিয়া প্ৰেম, বিচ্ছেদ, অপেক্ষা, নিঃসংগতা অথবা হেৰুৱাৰ কথা কয়, তেতিয়া সেই ব্যক্তিগত অনুভূতিবোৰ বহু মানুহৰ সামূহিক অনুভূতিলৈ পৰিণত হয়। এই কাৰণেই হয়তো জুবিনৰ গান বহুজনৰ ব্যক্তিগত জীৱনৰ অংশ হৈ পৰিছিল। কোনোবাই প্ৰেমৰ স্মৃতি বিচাৰি পাইছিল, কোনোবাই বিচ্ছেদৰ বেদনা, কোনোবাই নিজৰ শৈশৱ, কোনোবাই নিজৰ গাঁও, কোনোবাই হেৰুৱা মানুহজনক। এজন শিল্পীৰ সফলতা হয়তো তাতেই—যেতিয়া তেওঁৰ ব্যক্তিগত অনুভূতি এটা সময়ত অসংখ্য মানুহৰ সামূহিক অনুভূতি হৈ পৰে।প্ৰকৃতি আৰু আমাৰ দায়বদ্ধতা : অসমৰ সমাজক প্ৰকৃতিৰ পৰা পৃথক কৰি চাব নোৱাৰি। নদী, পাহাৰ, বন, পথাৰ, বৰষুণ, বিহু—এইবোৰ কেৱল দৃশ্য নহয়; এইবোৰ আমাৰ জীৱন আৰু সংস্কৃতিৰ অংশ।জুবিনৰ বহু সৃষ্টিত প্ৰকৃতি আৰু মানুহৰ সম্পৰ্কৰ এক সংবেদনশীল উপস্থিতি দেখা যায়। তেওঁৰ গানক লৈ কৰা শেহতীয়া eco-critical অধ্যয়নতো মানুহ, পৰিৱেশ আৰু অসমীয়া পৰিচয়ৰ আন্তঃসম্পৰ্কৰ কথাবিশেষভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।  কিন্তু আজি আমাৰ চাৰিওফালে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত চাপ বাঢ়িছে। বন ধ্বংস হৈছে। নদীৰ স্বাভাৱিক গতি সলনি হৈছে। জলাশয় সংকুচিত হৈছে। নগৰ বিস্তাৰৰ লগে লগে সেউজীয়া ঠাই কমি আহিছে। এনে সময়ত জুবিনৰ প্ৰকৃতি-সংবেদনশীল সৃষ্টিবোৰ কেৱল শুনি ভাল লগা গান হৈ নাথাকি আমাৰ বাবে এটা প্ৰশ্ন হৈ উঠিব পাৰে— আমি যি অসমক ভাল পাওঁ বুলি কওঁ, সেই অসমখনৰ প্ৰকৃতি ৰক্ষা কৰিবলৈ আমি নিজে কি কৰিছোঁ? বিদ্ৰোহ মানে কেৱল প্ৰতিবাদ নহয় : জুবিনৰ ব্যক্তিত্বৰ আন এটা উল্লেখযোগ্য দিশ আছিল তেওঁৰ স্বতন্ত্ৰতা। তেওঁ বহু সময়ত প্ৰচলিত ধাৰাৰ বাহিৰত গৈ নিজৰ কথা ক’বলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তেওঁৰ ৰাজহুৱা বক্তব্য আৰু শিল্পীসত্তাৰ বিষয়ে বিভিন্ন সংবাদমাধ্যম আৰু বিশ্লেষণত এই স্বতন্ত্ৰ আৰু স্পষ্টভাষী মনোভাৱৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।  কিন্তু বিদ্ৰোহ মানে কেৱল উচ্চস্বৰত প্ৰতিবাদ কৰা নহয়। কেতিয়াবা নিজৰ বিবেকৰ কথা শুনাটোও বিদ্ৰোহ। অন্যায় দেখিও মৌন হৈ নথকাটোও বিদ্ৰোহ। জনপ্ৰিয় মতৰ বিপৰীতে গৈ সত্য বুলি বিশ্বাস কৰা কথাটো ক’ব পৰাটোও বিদ্ৰোহ। আৰু সকলোতকৈ ডাঙৰ কথা—নিজৰ স্বকীয়তা হেৰুৱাই নোপোৱাটোও এক প্ৰকাৰৰ বিদ্ৰোহ। আজিৰ সমাজত এই স্বতন্ত্ৰ চিন্তাৰ প্ৰয়োজন আগতকৈ বেছি। জুবিনৰ সমাজত মানুহৰ স্থান ক’ত? : আমি এখন উন্নত সমাজ বিচাৰোঁ। কিন্তু উন্নত সমাজ মানে কেৱল ডাঙৰ অট্টালিকা, উন্নত পথ, নতুন প্ৰযুক্তি অথবা অৰ্থনৈতিক উন্নতি নহয়। উন্নত সমাজ সেইখন—য’ত এজন দুৰ্বল মানুহক অপমান কৰা নহয়। য’ত শিশুৰ সপোনক কেৱল নম্বৰেৰে জোখা নহয়। য’ত যুৱক-যুৱতীক নিজৰ পথ বাছি লোৱাৰ সুযোগ দিয়া হয়। য’ত শিল্পীক কেৱল বিনোদনৰ যন্ত্ৰ হিচাপে দেখা নহয়। য’ত প্ৰকৃতিক উন্নয়নৰ বাধা বুলি গণ্য কৰা নহয়। য’ত মানুহৰ ধৰ্ম, ভাষা বা পৰিচয়ৰ আগতে তেওঁৰ মানৱীয়তাক দেখা হয়। জুবিনৰ সৃষ্টিৰ পৰা আমি এনে এখন সমাজৰ কল্পনা কৰিব পাৰোঁ—য’ত মানুহৰ মাজত দূৰত্বতকৈ সংযোগ বেছি, ঘৃণাতকৈ মৰম বেছি আৰু বিভাজনতকৈ সহমৰ্মিতা বেছি। আমাৰ সমাজে জুবিনৰ পৰা কি শিকিব পাৰে? : জুবিনক অনুকৰণ কৰাই তেওঁৰ প্ৰতি সন্মান জনোৱাৰ একমাত্ৰ উপায় নহয়। বৰং তেওঁৰ সৃষ্টিশীলতা আৰু মানৱীয় চিন্তাৰ পৰা আমি নিজৰ জীৱনলৈ কিছুমান প্ৰশ্ন লৈ আহিব পাৰোঁ।আমি নিজৰ শিপাৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ আধুনিক হ’ব পাৰোঁনে? আমি মতৰ অমিলৰ মাজতো মানুহজনক সন্মান কৰিব পাৰোঁনে? আমি সফলতাৰ দৌৰত মানৱীয়তা হেৰুৱাই পেলোৱা নাইতো? আমি প্ৰকৃতিক কেৱল উপভোগ কৰোঁ নে সংৰক্ষণো কৰোঁ? আমি সন্তানক কেৱল প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰিছোঁ নে জীৱনৰ বাবেও প্ৰস্তুত কৰিছোঁ? আমি নিজৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতিক ভাল পাওঁ বুলি কোৱাৰ লগতে তাৰ বাবে কিবা কৰিছোঁনে? এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ হয়তো জুবিনে আমাৰ হৈ নিদিয়ে। কিন্তু তেওঁৰ গানবোৰে আমাক সেই প্ৰশ্নবোৰ সুধিবলৈ বাধ্য কৰিব পাৰে। আজিৰ সমাজখনলৈ জুবিনৰ গানৰ প্ৰশ্ন : আজি আমি আগতকৈ অধিক সংযুক্ত। মোবাইলৰ পৰ্দাত পৃথিৱীখন আমাৰ হাতৰ মুঠিত। সামাজিক মাধ্যমত হাজাৰ হাজাৰ বন্ধু। প্ৰতিদিনে নতুন নতুন তথ্য। নতুন নতুন সাফল্যৰ ছবি। কিন্তু এই সকলো সংযোগৰ মাজতো মানুহ কেতিয়াবা ভিতৰৰ পৰা অকলশৰীয়া। আমি আনৰ সুখ দেখি নিজৰ জীৱনক সৰু বুলি ভাবোঁ। আনৰ সফলতা দেখি নিজৰ ব্যৰ্থতাক লৈ লজ্জিত হওঁ। আনৰ মতামতক নিজৰ সত্য বুলি গ্ৰহণ কৰোঁ। আৰু কেতিয়াবা নিজৰ মনটোৱে কি বিচাৰে সেই কথাই পাহৰি যাওঁ। এনেবোৰ সময়ত জুবিনৰ গানবোৰক নতুনকৈ শুনিব পাৰি। কেৱল সুৰৰ বাবে নহয়—নিজকে বিচাৰি পাবলৈ।জুবিনৰ গান আৰু আমাৰ দায়বদ্ধতা : জুবিনৰ গান শুনি আবেগিক হোৱা সহজ।তেওঁৰ গান গাই স্মৃতি ৰোমন্থন কৰাও সহজ।কিন্তু তেওঁৰ গানৰ ভিতৰৰ মানৱীয় কথাবোৰ নিজৰ জীৱনত পালন কৰাটো কঠিন।যদি আমি তেওঁক ভাল পাওঁ, তেন্তে মানুহক ভালপাবলৈ শিকিব লাগিব।যদি তেওঁৰ গানত অসমক বিচাৰি পাওঁ, তেন্তে অসমৰ মানুহক সন্মান কৰিব লাগিব।যদি তেওঁৰ গানত প্ৰকৃতিৰ সৌন্দৰ্য অনুভৱ কৰোঁ, তেন্তে প্ৰকৃতিক ৰক্ষা কৰিব পাৰিব লাগিব।যদি তেওঁৰ সৃষ্টিত স্বাধীন মনৰ সন্ধান পাওঁ, তেন্তে আনৰ মতামতকো সন্মান কৰিবলৈ শিকিব লাগিব।কাৰণ এজন শিল্পীৰ প্ৰতি প্ৰকৃত শ্ৰদ্ধাঞ্জলি কেৱল তেওঁৰ গান গোৱাত নহয়; তেওঁৰ সৃষ্টিয়ে আমাক যি ভাল মানুহ হ’বলৈ প্ৰেৰণা জনায়, সেই পথেদি এখোজ আগবাঢ়াত। শেষৰ গানটো : এজন শিল্পী এদিন নাথাকিব।মঞ্চখন এদিন খালী হয়।মাইকটো নিৰৱ হৈ পৰে। নতুন গানৰ অপেক্ষাত থকা শ্ৰোতাসকলে এদিন বুজি পায়—নতুনকৈ সেই কণ্ঠটো আৰু নুশুনিব। কিন্তু সুৰৰ এটা অদ্ভুত ক্ষমতা থাকে। মানুহ গুচি যায়, কিন্তু সুৰটো থাকি চিৰা কালৰ বাবে । স্মৃতি ম্লান হয়, কিন্তু কিছুমান গান আকৌ কোনোবা হঠাতে এদিন  শুনিলে আমি থমকি ৰৈ যাওঁ । মনত পৰে সেই সময়। সেই মানুহ জন। এখন সমাজ। এটি অসম।জুবিন গাৰ্গৰ ক্ষেত্ৰতো হয়তো সেইটোৱেই হ’ব। তেওঁৰ কণ্ঠ স্তব্ধ হৈছে, কিন্তু তেওঁৰ গানৰ মাজত আছে এতিয়াও বহু মানুহৰ জীৱনৰ ব্যাথা । তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত অসমৰ সামূহিক শোকৰ সময়ত “মায়াবিনী” বিশেষভাৱে এক উমৈহতীয়া স্মৃতি আৰু শোকৰ প্ৰতীকৰ ৰূপ লৈছিল।  সেয়ে জুবিনৰ গান শুনোঁতে আমি কেৱল জুবিনক নুশুনোঁ।আমি শুনোঁ—শুনোঁ—এটা প্ৰজন্মৰ সপোন।এটা সমাজৰ অভিমান।এজন প্ৰেমিকৰ অপেক্ষা।এজন যুৱকৰ বিদ্ৰোহ।এজন মানুহৰ নিঃসংগতা।মাটিৰ প্ৰতি টান। এটা জাতিৰ সাংস্কৃতিক আত্মপৰিচয়। আৰু হয়তো সকলোতকৈ বেছি— আমি শুনোঁ নিজৰ হৃদয়ৰ স্পন্দন । জুবিনৰ গানত সেয়ে কেৱল জুবিন নাই। আছে আমাৰ সমাজ। আছে আমাৰ মানুহ।  আছে আমাৰ সময়। আছে আমাৰ অসম। আৰু সেইবাবেই— জুবিনৰ গান শেষ নহয়; গানৰ মাজেৰে তেওঁ এৰি যোৱা সমাজখনক আমি নতুনকৈ শুনি থাকিম।  শেষত :  এজন শিল্পী শাৰীৰিকভাৱে নথকাৰ পিছতো তেওঁৰ সৃষ্টি মানুহৰ মাজত জীয়াই থাকিব পাৰে। জুবিন গাৰ্গৰ সংগীতৰ ক্ষেত্ৰতো আজি সেই কথাই বিশেষভাৱে অনুভৱ কৰা যায়। তেওঁৰ গান এতিয়াও মানুহৰ ব্যক্তিগত স্মৃতি, শৈশৱ, প্ৰেম, বিষাদ আৰু অসমৰ সামূহিক সাংস্কৃতিক অনুভূতিৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে।  সেয়ে “ জুবিনৰ গান, আজিৰ প্ৰজন্ম আৰু আমাৰ সমাজ ” মানে কেৱল জুবিনে সমাজখনক কেনেকৈ দেখিছিল সেই প্ৰশ্ন নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল—জুবিনৰ সৃষ্টি আৰু মানৱীয় দৃষ্টিভংগীৰ মাজেৰে আমি নিজকে আৰু আমাৰ সমাজখনক কেনেকৈ নতুনকৈ চাব পাৰোঁ। হয়তো জুবিনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ উত্তৰটো কোনো এটা গানৰ শব্দত নাই। সেই উত্তৰটো আছে তেওঁৰ সৃষ্টিৰ মাজত-নিজৰ মাটিক ভালপোৱা, নিজৰ কণ্ঠক বিচাৰি পোৱা, মানুহক মানুহ হিচাপে চোৱা আৰু জীৱনক কেৱল সফলতাৰ মাপকাঠিৰে নহয়, অনুভৱৰেও জীয়াই থকা। এখন সমাজ কিমান উন্নত, সেইটো কেৱল তাৰ সম্পদে নকয়; সেই সমাজে মানুহক কিমান মানুহ হৈ থাকিবলৈ দিয়ে—সেইটোৱেই হয়তো তাৰ প্ৰকৃত পৰিচয়।গান কেৱল মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম নহয়; কেতিয়াবা এটা গানেই মানুহৰ অন্তৰৰ কথা কৈ উঠে, সমাজৰ নীৰৱ বেদনাক শব্দ দিয়ে আৰু সময়ৰ বাস্তৱতাক আমাৰ সন্মুখত মুকলি ভাবে ডাঙি ধৰে। জুবিন গাৰ্গৰ গান সেই ধৰণৰেই—য’ত সুৰৰ সৈতে মিহলি হৈ থাকে মানুহৰ হাঁহি-কান্দোন, আশা-নিৰাশা, ভালপোৱা, জীৱন-সংগ্ৰাম আৰু সমাজৰ বহু অদৃশ্য কাহিনী। তেওঁৰ কণ্ঠত কেতিয়াবা শুনা যায় প্ৰেমৰ কোমলতা, কেতিয়াবা একাকীত্বৰ হুমুনিয়াহ; কেতিয়াবা আকৌ শুনা যায় প্ৰতিবাদ, স্বপ্ন, মানৱতা আৰু জীৱনক নতুনকৈ চোৱাৰ আহ্বান। সেই বাবেই জুবিনৰ গান কেৱল শুনাই নহয়—অনুভৱ কৰা যায়, আৰু বহু সময়ত নিজৰ জীৱনৰ সৈতে মিলাই চাব পাৰি। হয়তো জুবিনৰ গান শুনি আমি কেৱল গানটো নুশুনোঁ; কেতিয়াবা তাৰ মাজত আমি নিজৰ কাহিনীটোও বিচাৰি পাওঁ।  এই গীতবোৰৰ মাজেৰে জুবিনে কি কৈছে, আৰু সেই কথাবোৰে আমাৰ জীৱন আৰু সমাজৰ সৈতে কেনেকৈ সংযোগ স্থাপন কৰিছে—সেই অনুভৱটোৱেই এই প্ৰবন্ধৰ মূল উদ্দেশ্য।  জুবিনৰ অসংখ্য গীতৰ মাজৰ পৰা মোৰ পচন্দৰ ১৫টা গীতৰ কিছু পংক্তি আৰু ভাবনা এই প্ৰবন্ধত বিশ্লেষণৰ প্ৰয়াস কৰিছোঁ । ১.“অনামিকা” গীতৰ সামাজিক প্ৰভাৱ:  “অনামিকা” গীতটোৰ সামাজিক তাৎপৰ্য ইয়াতেই যে ই প্ৰেমক কেৱল ব্যক্তিগত অনুভূতি হিচাপে নহয়, যুৱ মনৰ সপোন, আকাংক্ষা আৰু আৱেগ প্ৰকাশৰ এক স্বাভাৱিক ভাষা হিচাপে উপস্থাপন কৰে। গীতটোত প্ৰিয়জনক লৈ দিন-ৰাতি সপোন দেখা আৰু হৃদয়ত তেওঁক স্থান দিয়াৰ কথা আছে; এই অনুভূতিবোৰে বিশেষকৈ যুৱ প্ৰজন্মৰ মাজত সহজেই আত্মীয়তা সৃষ্টি কৰিব পৰা স্বভাৱ বহন কৰে।  ইয়াৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে অসমীয়া ভাষাত আধুনিক প্ৰেমৰ অনুভৱক সৰল আৰু আকৰ্ষণীয় ৰূপত প্ৰকাশ কৰা। সেইবাবে গীতটোক অসমীয়া জনপ্ৰিয় সংগীতৰ এক অংশ হিচাপে চাব পাৰি, যিয়ে ব্যক্তিগত আবেগক অসমীয়া সাংস্কৃতিক পৰিসৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে। সামাজিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা, “অনামিকা” ই আমাক এই কথাও সোঁৱৰাই দিয়ে যে প্ৰেম, সপোন আৰু অনুভূতি মানুহৰ জীৱনৰ স্বাভাৱিক অংশ। ব্যস্ততা আৰু সামাজিক সীমাবদ্ধতাৰ মাজতো নিজৰ অনুভৱক স্বীকাৰ কৰা আৰু প্ৰকাশ কৰাৰ মানৱীয় প্ৰয়োজনক গীতটোৱে কোমলভাৱে প্ৰতিফলিত কৰে। এনেদৰে, “অনামিকা” কেৱল এটা প্ৰেমৰ গীত নহয়; ই অসমীয়া সমাজৰ, বিশেষকৈ যুৱ মনৰ, ভালপোৱা, সপোন আৰু অনুভূতি প্ৰকাশৰ এক মধুৰ সাংস্কৃতিক প্ৰতিচ্ছবি হিচাপেও পঢ়িব পাৰি। ২. “মায়া” গীতৰ সামাজিক প্ৰভাৱ:   “মায়া” গীতটোত ব্যক্তিগত প্ৰেমৰ আঁৰত সমাজৰ এক গভীৰ মানৱীয় সত্য প্ৰতিফলিত হয়—মানুহে মানুহৰ মৰম, সান্নিধ্য আৰু আন্তৰিকতাৰ ওপৰত কিমান নিৰ্ভৰশীল। গীতটোৰ “মায়া” যেন কেৱল দুজন মানুহৰ মাজৰ অনুভূতি নহয়; ই মানুহক মানুহৰ সৈতে বান্ধি ৰখা সেই অদৃশ্য আৱেগিক বন্ধনৰ প্ৰতীক। আজিৰ ব্যস্ত আৰু দ্ৰুতগতিময় জীৱনত, য’ত সম্পৰ্কবোৰ বহু সময়ত দূৰত্ব, ব্যস্ততা আৰু ভুল-বুজাবুজিৰ মাজত আৱদ্ধ হৈ পৰে, “মায়া” গীতে মৰম, স্মৃতি আৰু মানৱীয় সংযোগৰ মূল্য মনত পেলাই দিয়ে। প্ৰিয়জনৰ অনুপস্থিতি, অপেক্ষা আৰু বেদনাৰ মাজেৰে ই বুজাই দিয়ে যে মানুহৰ জীৱনত আৱেগৰ স্থান কিমান গভীৰ।এই গীতটোৱে আৰু এটা সামাজিক অনুভূতি জগাই তোলে—সম্পৰ্ক কেৱল উপস্থিতিৰ নাম নহয়; কেতিয়াবা দূৰত্বতো মৰম জীয়াই থাকে। সেইবাবেই “মায়া”ই শ্ৰোতাৰ ব্যক্তিগত অনুভৱৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে সমাজৰ সামূহিক মানৱীয় আবেগকো স্পৰ্শ কৰে। সামগ্ৰিকভাৱে, “মায়া” গীতটোৰ সামাজিক তাৎপৰ্য ইয়াতেই যে ই আমাক আধুনিক জীৱনৰ ব্যস্ততাৰ মাজতো মৰম, অনুভৱ, স্মৃতি আৰু মানুহৰ প্ৰতি মানুহৰ টানক মূল্য দিবলৈ সোঁৱৰাই দিয়ে। ৩. “সোণেৰে সজোৱা পূজা” গীত:  এই নামটোতেই যেন অনুভৱৰ এক অপূৰ্ব মাধুৰ্য নিহিত আছে। সোণৰ উজ্জ্বলতা আৰু পূজাৰ পবিত্ৰতাক একেলগে মিলাই শিৰোনামটোৱে ভালপোৱা, শ্ৰদ্ধা আৰু নিবেদনৰ এক গভীৰ ৰূপক সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াত “সোণ” কেৱল মূল্যৱান ধাতু নহয়; ই মূল্য, উজ্জ্বলতা আৰু অমূল্য অনুভৱৰ প্ৰতীক। আনহাতে “পূজা” শব্দটোৱে শ্ৰদ্ধা, ভক্তি আৰু সম্পূৰ্ণ আত্মনিবেদনৰ ভাব বহন কৰে। সেয়ে এই শিৰোনামটোক এনে এক অনুভূতিৰ প্ৰতীক হিচাপে দেখা যায়, য’ত প্ৰিয়জন বা প্ৰিয় অনুভৱক মানুহে নিজৰ হৃদয়ৰ সৰ্বোচ্চ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে। গীতটোৰ সৌন্দৰ্য হয়তো এইখিনিতে যে, ভালপোৱাক কেৱল আকাংক্ষা হিচাপে নহয়, এটা পবিত্ৰ নিবেদন হিচাপে অনুভৱ কৰোৱা হৈছে। সেয়েহে “সোণেৰে সজোৱা পূজা”—এই নামটোত প্ৰেমৰ উজ্জ্বলতা, অনুভৱৰ পবিত্ৰতা আৰু অন্তৰৰ গভীৰ সমৰ্পণ—তিনিওটা দিশ একেলগে প্ৰতিফলিত হয়। ৪. “মায়াবিনী ৰাতিৰ বুকুত”—অন্ধকাৰৰ মাজত পোহৰৰ সন্ধান : “মায়াবিনী ৰাতিৰ বুকুত”ক কেৱল এটা প্ৰেমৰ গান বুলি ক’লে গানটোৰ অন্তৰ্নিহিত সৌন্দৰ্য যেন আধাতে ৰৈ যায়। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰেম আছে, কিন্তু সেই প্ৰেমৰ মাজেৰে আছে এজন অকলশৰীয়া মানুহৰ জীৱনলৈ পোহৰ অহাৰ অনুভৱ। গানটোত “ৰাতি”, “এন্ধাৰ”, “ধুমুহা”, “নিয়ৰ”, “ৰ’দ” আদি প্ৰকৃতিৰ চিত্ৰকল্পৰ জৰিয়তে মানুহৰ অন্তৰজগতৰ কথা কোৱা হৈছে। এটা শুকান মনত নিয়ৰৰ টোপালৰ দৰে কোনোবা এজনৰ আগমন; বহুদিনৰ এন্ধাৰৰ পিছত ৰ’দৰ দৰে উম; আৰু বহু যুগ ধৰি ধুমুহাৰ সৈতে যুঁজি অহা জীৱনৰ মাজত শান্তিৰ এখন আশ্ৰয়—এইবোৰেই গানটোৰ অনুভৱৰ কেন্দ্ৰ।  বিশেষকৈ “ধুমুহাৰ স’তে মোৰ বহু যুগৰে নাচোন / এন্ধাৰো সঁচা মোৰ বহু দিনৰে আপোন”—এই ভাবনাই গানটোক কেৱল প্ৰেমৰ সীমাৰ পৰা উলিয়াই জীৱনৰ এক গভীৰ দৰ্শনৰ ওচৰলৈ লৈ যায়। ইয়াত ধুমুহা মানে কেৱল প্ৰকৃতিৰ ধুমুহা নহয়; ই জীৱনৰ দুখ, সংঘাত, ব্যৰ্থতা আৰু অনিশ্চয়তাৰো প্ৰতীক হিচাপে পঢ়িব পাৰি। এন্ধাৰো যেন সেই মানুহজনৰ দীৰ্ঘদিনীয়া জীৱন-অভিজ্ঞতা। কিন্তু সেই অন্ধকাৰৰ মাজতেই নতুন পোহৰৰ সম্ভাৱনাই জন্ম লয়। গানটোৰ এই অংশই কঠিন পৰিস্থিতিতো হাৰ নামানি আশাৰ পোহৰৰ দিশে দৃঢ়তাৰে আগুৱাই যোৱাৰ মানসিক শক্তিক প্ৰতিফলিত কৰিছে। এইখিনিতে গানটো আমাৰ সমাজৰ গান হৈ উঠে। আজিৰ সমাজতো বহু মানুহ বাহিৰৰ পৰা হাঁহি থাকে, কিন্তু ভিতৰত বহু ধুমুহা কঢ়িয়াই ফুৰে। কোনোবাই জীৱনৰ ব্যৰ্থতাৰ সৈতে যুঁজি আছে, কোনোবাই নিঃসংগতাৰ সৈতে, কোনোবাই হেৰুৱাৰ বেদনাৰ সৈতে, কোনোবাই নিজৰ সপোনক জীয়াই ৰখাৰ সংগ্ৰামত। তেওঁলোকৰ বাবে “মায়াবিনী”ৰ পোহৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট মানুহেই হ’ব লাগিব বুলি কথা নাই—সেই পোহৰ হ’ব পাৰে আশা, মৰম, বন্ধুত্ব, বিশ্বাস অথবা জীৱনটো পুনৰ আৰম্ভ কৰাৰ সাহস। সেইবাবেই গানটোৰ সৌন্দৰ্য কেৱল প্ৰেমত নহয়; ই মানুহক অন্ধকাৰৰ মাজতো পোহৰ বিচাৰিবলৈ শিকায়। আৰু হয়তো এইটোৱেই জুবিনৰ গানৰ এক বিশেষ শক্তি— তেওঁ দুখক কেৱল বেদনাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাৰাখে; বৰং সেই অন্ধকাৰৰ মাজতো আশাৰ পোহৰৰ পথ মুকলি কৰি দিয়ে। “মায়াবিনী ৰাতিৰ বুকুত” সেয়ে কেৱল কাৰোবাক ভালপোৱাৰ গান নহয়। ই জীৱনক পুনৰ ভাল পাবলৈ শিকাৰ গান। ধুমুহাৰ মাজতো থিয় হৈ থাকিব পৰা মানুহৰ গান। বহুদিনৰ এন্ধাৰৰ পিছত এটা ৰ’দৰ কিৰণ বিচাৰি ফুৰা মানুহৰ গান। আৰু সেইবাবেই হয়তো জুবিনৰ কণ্ঠত ‘মায়াবিনী’ শুনিলে আমি কেৱল প্ৰেমৰ কথা নুশুনোঁ—আমি নিজৰ জীৱনৰ এন্ধাৰ কোণবোৰতো অলপ পোহৰ দেখা পাওঁ।”  ৫. “মনৰ নিজানত” — মানুহৰ মনৰ  ভিতৰৰ নিৰৱ পৃথিৱী : “মনৰ নিজানত” নামটোৱেই গানটোৰ মূল অনুভৱটো বহন কৰে। “নিজান” মানে কেৱল বাহিৰৰ নীৰৱতা নহয়; ই মানুহৰ মনৰ ভিতৰত থকা সেই নিভৃত ঠাই, য’ত মানুহে নিজৰ সুখ-দুখ, আশা-নিৰাশা আৰু হেৰুৱা স্মৃতিবোৰৰ সৈতে অকলে কথা পাতে।গানটোৰ আৰম্ভণিৰ চিত্ৰকল্পত “জোনাক”, “মৰমৰ সুবাস” আৰু “পোহৰৰ ফুলনি”ৰ দৰে প্ৰতীকে এটা উজ্জ্বল অন্তৰজগতৰ ছবি আঁকে। কিন্তু সেই পোহৰ হঠাতে নুমাই গ'লে—অৰ্থাৎ যিজন মানুহ বা অনুভৱে জীৱনটো আলোকিত কৰিছিল, তেওঁৰ অনুপস্থিতিয়ে সেই অন্তৰজগতখনলৈ পুনৰ এন্ধাৰ নমাই আনে। এই পৰিৱৰ্তনটো খুবেই মানৱীয়।জীৱনত কেতিয়াবা কোনোবা এজন আহে আৰু আমাৰ সাধাৰণ দিনবোৰকো বিশেষ কৰি তোলে। তেওঁৰ উপস্থিতিয়ে মনত “জোনাক” জ্বলাই দিয়ে। কিন্তু সেই মানুহজন আঁতৰি গ’লে বাহিৰৰ পৃথিৱীখন একেই থাকে—সলনি হয় কেৱল আমাৰ মনৰ ভিতৰৰ পৃথিৱীখন।গানটোৰ অন্যতম শক্তিশালী দিশ হৈছে—ই বিচ্ছেদক কেৱল কান্দোন হিচাপে উপস্থাপন কৰা নাই।হেৰুৱা মানুহজন নাথাকিলেও তেওঁৰ মৰমৰ স্মৃতি সতেজ থাকে। সেই স্মৃতিয়েই কেতিয়াবা মানুহক জীয়াই ৰাখে, আকৌ কেতিয়াবা সেই স্মৃতিয়েই  বুকুৰ বেদনা বঢ়ায়।এই দ্বৈত অনুভৱটো গানখনত খুব সুন্দৰকৈ প্ৰকাশ পায়—যাক পাব পৰা নগ’ল, সেই মানুহজনৰ সৈতে মনটোৱে এতিয়াও এক অদৃশ্য সম্পৰ্ক ধৰি ৰাখিছে। গানটোৰ “নোপোৱাৰ সপোন”ৰ ভাবটোৱে সেই অপূৰ্ণতাৰ অনুভৱটোক অধিক গভীৰ কৰি তোলে।  আজিৰ সমাজত মানুহ আগতকৈ বহু বেছি সংযুক্ত—মোবাইল, সামাজিক মাধ্যম, মেছেজ, ভিডিঅ’ কল; তথাপি মানুহৰ মনৰ নিঃসংগতা কমিছে বুলি ক’ব নোৱাৰি। হাজাৰজনৰ মাজতো মানুহ অকলশৰীয়া হ’ব পাৰে। হাজাৰজন অনুসৰণকাৰী থাকিও কোনোবাই নিজৰ কথাখিনি ক’বলৈ এজন মানুহ বিচাৰি ফুৰিব পাৰে। হাঁহি থকা মুখ এখনৰ আঁৰত কিমান অপূৰ্ণতা, কিমান হেৰুৱা সপোন আৰু কিমান নোকোৱা কথাৰ বেদনা লুকাই থাকিব পাৰে—“মনৰ নিজানত” সেই ভিতৰৰ মানুহজনকেই যেন মাত দিয়ে। সেইবাবেই গানটো কেৱল প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাৰ গান হৈ নাথাকে; ই নিঃসংগত মানুহৰ গান হৈ পৰে। জুবিনৰ বিশেষত্ব ইয়াতেই : জুবিনৰ বহু ৰোমাণ্টিক গানৰ বিষয়ে কৰা এক শেহতীয়া বিশ্লেষণত “মনৰ নিজানত”ক ১৯৯০ৰ দশক আৰু ২০০০ৰ আৰম্ভণিৰ অসমৰ এক সামাজিকভাৱে অস্থিৰ সময়ত নিঃসংগতাৰ এক গভীৰ অনুভৱ বহন কৰা গান হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।  মোৰ দৃষ্টিত এই ব্যাখ্যাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিন্তু গানটোক কেৱল সেই সময়ৰ সামাজিক পৰিস্থিতিত সীমাবদ্ধ কৰাটোও উচিত নহয়। কাৰণ নিঃসংগতা কোনো এটা সময়ৰ সম্পত্তি নহয়। সময় সলনি হয়। প্ৰযুক্তি সলনি হয়। মানুহৰ জীৱনধাৰা সলনি হয়। কিন্তু মনৰ নিজান একেই থাকে। সেইবাবেই বহু বছৰৰ পিছতো এই গান এটা নতুন প্ৰজন্মৰ মানুহৰ হৃদয়ত ঠাই পাব পাৰে।  “মনৰ নিজানত” শুনিলে এনে লাগে যেন জুবিনে কোনোবা এজন হেৰুৱা মানুহৰ কথা কৈ থকা নাই; তেওঁ মানুহৰ ভিতৰত লুকাই থকা সেই নিঃসংগতাৰ কথাহে কৈছে, যাৰ কোনো ঠিকনা নাই। জীৱনত কেতিয়াবা কোনোবা এজন আহি আমাৰ মনৰ এন্ধাৰ কোণবোৰত জোনাক জ্বলাই দিয়ে। আকৌ কোনোবা এদিন সেই মানুহজনেই নাথাকে—কিন্তু জোনাকৰ স্মৃতিটো ৰৈ যায়। তেতিয়া বাহিৰৰ পৃথিৱীখন আগৰ দৰেই থাকে, অথচ মানুহজনৰ ভিতৰৰ পৃথিৱীখন সলনি হৈ যায়। ‘মনৰ নিজানত’ সেই সলনি হৈ যোৱা অন্তৰজগতখনৰ গান। ইয়াত প্ৰেম আছে, কিন্তু প্ৰেমতকৈও গভীৰভাৱে আছে হেৰুৱাৰ বেদনা; আছে স্মৃতি, আছে অপূৰ্ণতা, আৰু আছে এক অকলশৰীয়া হৃদয়ে নীৰৱে জীয়াই ৰখা সঁচা অনুভৱ।” ৬ . “যন্ত্ৰ”গীতত আমাৰ সমাজ— আমি মানুহ, নে যন্ত্ৰ? : এই গানটোৱে মানুহৰ জীৱনটো কেনেকৈ একঘেয়েমি, প্ৰতিযোগিতা, দায়িত্ব আৰু সামাজিক প্ৰত্যাশাৰ মাজত “যান্ত্ৰিক” হৈ পৰে, সেই কথাটো প্ৰশ্নৰ ৰূপত উত্থাপন কৰে। জুবিনৰ “যন্ত্ৰ” গানটো শুনিলে প্ৰথমতে হয়তো হাঁহি উঠিব পাৰে—স্কুল, পঢ়া, টিউচন, হোমৱৰ্ক, চাকৰি, অফিচ, ব্যস্ততা, সংসাৰ, অৱশেষত বৃদ্ধাৱস্থা। কিন্তু অলপ গভীৰভাৱে শুনিলে সেই হাঁহিটোৱেই যেন এটা অস্বস্তিকৰ প্ৰশ্নলৈ পৰিণত হয়—“আমি যেন যন্ত্ৰ?” গানখনৰ আৰম্ভণিতে শিশুৰ জীৱনটো দেখা যায়। ৰাতিপুৱা স্কুললৈ যোৱা, পঢ়াৰ গধুৰ বোজা কঢ়িওৱা, স্কুলৰ পিছত টিউচন, তাৰ পিছত হোমৱৰ্ক—এটা দিন শেষ হয়, কিন্তু শিশুটোৰ নিজৰ বাবে যেন সময় নাথাকে। এই অংশটোৱে আজিৰ নম্বৰ-কেন্দ্ৰিক আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক শিক্ষাব্যৱস্থাৰ ওপৰত এক গভীৰ প্ৰশ্ন তোলে। ২০২৬ চনৰ এটা সমকালীন বিশ্লেষণেও গানখনৰ এই অংশক শিশুৰ ওপৰত পঢ়া, টিউচন, পৰীক্ষা আৰু সামাজিক সফলতাৰ চাপৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে। কিন্তু জুবিন ইয়াতে ৰৈ নাথাকে।শিশুটো ডাঙৰ হয়।এতিয়া স্কুলৰ বেগৰ ঠাইত আহে অফিচৰ বেগ। হোমৱৰ্কৰ ঠাইত আহে কামৰ চাপ। পৰীক্ষাৰ ঠাইত আহে জীৱনৰ প্ৰতিযোগিতা। আৰু লাহে লাহে মানুহজনৰ জীৱনটো এটা নিৰ্দিষ্ট ৰুটিনত আবদ্ধ হৈ পৰে—উঠা, কাম কৰা, উপাৰ্জন কৰা, ঘৰলৈ ঘূৰি অহা, আকৌ পিছদিনা একেই কাম। গানটোৰ  “আমি যেন যন্ত্ৰ” কথাটোৰ পুনৰাবৃত্তি সেয়ে কেৱল এটা chorus নহয়; ই যেন আমাৰ জীৱনধাৰাৰ সন্মুখত ধৰি ৰখা এখন দাপোণ, য’ত আমি নিজৰ জীৱন, চিন্তা-চেতনা আৰু কৰ্মৰ প্ৰতিফলন চাই আত্মসমালোচনা কৰাৰ সুযোগ পাওঁ। শৈশৱৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈ—এটা সম্পূৰ্ণ জীৱনৰ ছবি :  গানটোৰ  আটাইতকৈ গভীৰ দিশটো মোৰ মতে ইয়াতেই। জুবিনে কেৱল স্কুলীয়া শিশুৰ কথা কোৱা নাই। তেওঁ মানুহৰ সম্পূৰ্ণ জীৱনচক্ৰটো যেন এই গানটোৰ যোগেদি কেইটামান স্তৰৰ যোগেদি দেখুৱাইছে—শৈশৱ, কৰ্মজীৱন, সামাজিক জীৱন আৰু অৱশেষত বৃদ্ধাৱস্থা। শেষৰ অংশত দুজন বৃদ্ধ মানুহৰ মাজৰ নীৰৱ বুজাবুজি আৰু অতীতৰ স্মৃতিৰ কথা আহে।  ইয়াত গানটো হঠাতে আৰু কোমল হৈ পৰে। জীৱনৰ ইমান বছৰ আমি ক’ত ক’ত দৌৰিলোঁ? সফলতাৰ পিছত দৌৰিলোঁ। টকাৰ পিছত দৌৰিলোঁ। সময়ৰ পিছত দৌৰিলোঁ। আনৰ স্বীকৃতিৰ পিছত দৌৰিলোঁ। শেষত ঘূৰি চাই দেখিলোঁ—জীৱনটো জীয়াই থাকিবলৈ সময়খিনিয়েই যেন আমি হেৰুৱাই পেলালোঁ। এইখিনিতেই “যন্ত্ৰ” গানটো সামাজিক সমালোচনাৰ পৰা জীৱন-দৰ্শনলৈ পৰিবৰ্তিত হয়।  আজিৰ সমাজত “যন্ত্ৰ” কিয় আৰু অধিক প্ৰাসংগিক?: ২০০৪ চনত সৃষ্টি হোৱা এই গীতটোৰ তাৎপৰ্য আজিৰ সময়ত যেন আৰু অধিক গভীৰ হৈ পৰিছে। সময় সলনি হৈছে, সমাজ সলনি হৈছে, কিন্তু গীতটোৱে উত্থাপন কৰা প্ৰশ্নবোৰ আজিও সমানেই প্ৰাসংগিক, বৰং বৰ্তমানৰ সামাজিক বাস্তৱতাত সেই প্ৰশ্নবোৰে আমাক আৰু অধিক গভীৰভাৱে আত্মবিশ্লেষণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। আজিৰ শিশুৰ হাতত কিতাপৰ লগতে মোবাইল আছে। আজিৰ যুৱকৰ হাতত সুযোগৰ লগতে অশেষ প্ৰতিযোগিতা আছে।আজিৰ কৰ্মজীৱী মানুহৰ হাতত প্ৰযুক্তি আছে, কিন্তু সময়ৰ অভাৱ।আৰু সামাজিক মাধ্যমৰ যুগত মানুহে আনৰ জীৱনৰ সৈতে নিজৰ জীৱনক তুলনা কৰি চলিছে। আমি যেন সদায় “পৰৱৰ্তী কামটো” কৰিবলৈ ব্যস্ত। কিন্তু মাজে মাজে এটা প্ৰশ্ন সোধা উচিত— মই যি জীৱনটো জীয়াই আছোঁ, সেই জীৱনটো সঁচাকৈ মোৰ নে? “যন্ত্ৰ” গানটোৰ প্ৰকৃত শক্তি ইয়াতেই। ই আমাক কোনো সহজ উত্তৰ নিদিয়ে। বৰং আমাৰ নিজৰ জীৱনটোলৈ আঙুলি টোঁৱাই কয়—এবাৰ ৰ’বা। চোৱা। ভাবা। তুমি ক’লৈ গৈ আছা?  “যন্ত্ৰ” শুনিলে প্ৰথমে আমি হয়তো আন এজনৰ কথা ভাবোঁ—এজন ব্যস্ত ছাত্ৰ, এজন ক্লান্ত চাকৰিয়াল, অথবা এজন প্ৰতিযোগিতাত দৌৰি থকা যুৱক। কিন্তু গানটো শেষ হোৱাৰ পিছত প্ৰশ্নটো লাহে লাহে নিজৰ ফালে ঘূৰি আহে—‘মই?’ ৰাতিপুৱা উঠি কামলৈ যাওঁ, দিনটো ব্যস্ততাত পাৰ কৰোঁ, সন্ধিয়া ভাগৰি ঘৰলৈ উভটো, আকৌ পিছদিনা একেই জীৱন,একে খিনি কামেই প্ৰতিদিনা । শৈশৱত পঢ়াৰ বোজা, যৌৱনত সফলতাৰ বোজা, কৰ্মজীৱনত দায়িত্বৰ বোজা আৰু বৃদ্ধাৱস্থাত অতীতৰ স্মৃতি। তেন্তে সঁচাকৈয়ে—আমি মানুহ হৈ জীয়াই আছোঁনে, নে জীৱনৰ নিৰন্তৰ গতিত একো একোটা যন্ত্ৰ হৈ পৰিছোঁ? জুবিনৰ ‘যন্ত্ৰ’ৰ প্ৰকৃত সৌন্দৰ্য এই প্ৰশ্নটোতে—ই আমাক উত্তৰ নিদিয়ে; ই আমাক নিজৰ জীৱনটোলৈ এবাৰ ঘূৰি চাবলৈ বাধ্য কৰে।” ৭. “অমানিশা সাৰে আছে” গানটো মোৰ দৃষ্টিত জুবিনৰ এক গভীৰ নিঃসংগতা, স্মৃতি আৰু অন্তৰৰ যন্ত্ৰণাৰ গান। গানটোত “অমানিশা” কেৱল ৰাতিৰ অন্ধকাৰ নহয়—ই যেন মানুহৰ জীৱনৰ সেই সময়, যেতিয়া পোহৰ ওচৰত থাকিও মনৰ ভিতৰ খনলৈ পোহাৰ সোমাই নাহে আৰু  ই আন্ধাৰময় হৈ থাকে।  গানটোৰ কথাত স্মৃতি, চকুলো, দূৰ পোহৰ আৰু দিশহাৰা মনৰ চিত্ৰকল্পই এই বেদনাক অধিক গভীৰ কৰিছে। “অমানিশা সাৰে আছে, আৰু সাৰে আছো মই”—এই অনুভৱটোৱে যেন কয়, পৃথিৱীখন শুই পৰিলেও কিছুমান মানুহৰ মনত অতীত, হেৰুৱা মৰম আৰু অপূৰ্ণতাৰ স্মৃতিয়ে ৰাতিটো জগাই ৰাখে। গানটোৰ শেষৰ ফালে ব্যক্তিগত বেদনাই যেন এক বৃহত্তৰ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়—কঁপি কঁপি কান্দি উঠা কলিজাই পৃথিৱী কঁপাব পাৰে। সেয়াই গানটোৰ আটাইতকৈ স্পৰ্শকাতৰ দিশ: দুখে মানুহক কেৱল ভাঙি নেপেলায়; কেতিয়াবা সেই  দুখেই মানুহৰ ভিতৰত এক নতুন শক্তিৰ জন্ম দিয়ে।   “অমানিশা সাৰে আছে”ত জুবিনে অন্ধকাৰ ৰাতিৰ ছবি আঁকি আচলতে মানুহৰ ভিতৰৰ অন্ধকাৰকেই প্ৰকাশ কৰিছে। স্মৃতি, হেৰুৱা মৰম আৰু চকুলোৰে ভিজা এটা মনৰ নিঃশব্দ যন্ত্ৰণা ইয়াত সুৰ পাইছে। কিন্তু এই বেদনাই শেষ কথা নহয়—কঁপি উঠা কলিজাই এদিন পৃথিৱী কঁপাব পাৰে। সেয়ে ‘অমানিশা’ কেৱল দুখৰ গান নহয়; ই দুখৰ মাজৰ পৰা জন্ম লোৱা এক অন্তৰ্নিহিত শক্তিৰ গান।” ৮. “পাখি পাখি এই মন” গীতটো আৰু আমি :  এই গানটোত জুবিনে মূলতঃ শৈশৱৰ নিৰ্মলতা, পিতৃ-মাতৃৰ মৰম, পুৰণি ঘৰ-চোতাল আৰু হেৰাই যোৱা ল’ৰালিৰ দিনবোৰলৈ ঘূৰি যাব বিচৰা মনটোক প্ৰকাশ কৰিছে। গানটোত পঢ়াশালি, খেল-ধেমালি, দেউতাৰ হাঁহি, আইৰ নিচুকনি আৰু ৰ’দ-বৰষুণৰ আবেলিৰ স্মৃতিয়ে এটা সম্পূৰ্ণ শৈশৱক জীৱন্ত কৰি তোলে।  কিন্তু এইটো কেৱল নষ্টালজিয়াৰ গান নহয়। “পাখি পাখি এই মন”ত ডাঙৰ হৈ অহা মানুহজনৰ সেই আক্ষেপটো আছে—সময় পাৰ হৈ গ’ল, শৈশৱ হেৰাই গ’ল, কিন্তু মনটো এতিয়াও সেই পুৰণি পদূলি, আইৰ মৰম আৰু দেউতাৰ হাঁহিৰ ওচৰলৈ উভতি যাব বিচাৰে। কবিতা আৰু গানৰ মাজত অকলে চকুলো বুটলি লোৱা মনটোৱেই যেন ইয়াৰ মূল বেদনা।   “পাখি পাখি এই মন”ত জুবিনে আচলতে হেৰাই যোৱা শৈশৱটোক পুনৰ বিচাৰি ফুৰিছে। আইৰ মৰম, দেউতাৰ হাঁহি, পঢ়াশালিৰ দিন, খেল-ধেমালি আৰু পুৰণি পদূলিৰ স্মৃতিয়ে গানটোক কেৱল নষ্টালজিক কৰি তোলা নাই; ই ডাঙৰ হৈ অহা প্ৰতিজন মানুহৰ মনত লুকাই থকা সেই শিশুটোক জগাই তোলে, যি আজিও এবাৰ পাখি মেলি নিজৰ ল’ৰালিলৈ উৰি যাব বিচাৰে।”  শৈশৱ এৰি ডাঙৰ হৈ অহা মানুহৰ মনত ৰৈ যোৱা সেই মিঠা বেদনা আৰু “সেই দিনবোৰ আকৌ ঘূৰি আহিবনে?”—এই নোকোৱা প্ৰশ্নটোৱেই গানটোক ইমান হৃদয়স্পৰ্শী কৰি তুলিছে ।৯. “নিয়ঁৰৰে ফুল” গানটোত জুবিনে মূলতঃ জীৱনৰ ক্ষণস্থায়িত্ব, স্মৃতি, সৌন্দৰ্য আৰু হেৰাই যোৱাৰ এক মায়াময় অনুভৱ প্ৰকাশ কৰিছে। “নিয়ঁৰৰে ফুল”—ফুলে ক্ষণিকৰ বাবে ফুলি আকৌ সৰি যোৱাৰ প্ৰতীকটোৱে যেন মানুহৰ জীৱন আৰু অনুভৱৰ নশ্বৰ ৰূপটোক বুজাইছে  ।  গানটোত উল্লেখিত শব্দবোৰে যেনে আকাশ, মেঘ, তৰা, নিয়ৰ আৰু নিশাৰ চিত্ৰকল্পবোৰে এক স্বপ্নময় জগত সৃষ্টি কৰিছে; কিন্তু সেই সৌন্দৰ্যৰ মাজতো আছে হেৰাই যোৱাৰ বিষাদ বেদনা। “এপাহ ফুলিল, এপাহ সৰিল কেনি?”—এই প্ৰশ্নটো যেন কেৱল ফুলৰ নহয়, সময়ৰ সোঁতত হেৰাই যোৱা মানুহ, মুহূৰ্ত আৰু স্মৃতিৰো প্ৰশ্ন। “নিয়ঁৰৰে ফুল”ত জুবিনে ক্ষণিকৰ সৌন্দৰ্যৰ মাজেৰে জীৱনৰ নশ্বৰতা আৰু হেৰাই যোৱাৰ বেদনাক এক মায়াময় ৰূপ দিছে। নিয়ৰৰ দৰে কোমল আৰু ক্ষণস্থায়ী জীৱন, আকাশত মেঘে আঁকি যোৱা নেদেখা ৰেখাৰ দৰে স্মৃতি—এইবোৰৰ মাজেৰে গানটোয়ে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে কিছুমান সুন্দৰ মুহূৰ্ত ফুলৰ দৰে ফুলি উঠে, কিন্তু সময়ৰ হাতত নীৰৱে সৰি যায়। ১০. “ব্ৰহ্মা আদি কৰি জীৱ যত” - আত্মজাগৰণৰ প্ৰাৰ্থনা :  ই মূলতঃ শ্ৰীশ্ৰী মাধৱদেৱৰ নামঘোষাৰ এক গভীৰ আধ্যাত্মিক প্ৰাৰ্থনা; জুবিন গাৰ্গৰ কণ্ঠত ই নতুন প্ৰজন্মৰ ওচৰলৈ এক সংবেদনশীল ভক্তিমূলক অনুভৱ হিচাপে আহিছে।  এই গীতত মানুহক মায়া আৰু অচেতন জীৱনৰ নিদ্ৰাৰ পৰা জাগি উঠিবলৈ আহ্বান জনোৱা হৈছে। ক্ষুদ্ৰ সুখ আৰু পাৰ্থিৱ আশাৰ পিছত দৌৰি মানুহে জীৱনৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য পাহৰি যায়—সেই উপলব্ধিয়েই গীতটোৰ মূল সুৰ। ঈশ্বৰৰ চৰণত শৰণ লৈ জ্ঞান, ভক্তি আৰু আত্মিক মুক্তিৰ পথ বিচৰাটোৱেই ইয়াৰ গভীৰ আবেদন।  জুবিনৰ কণ্ঠত এই প্ৰাৰ্থনাই বিশেষ এক কোমলতা লাভ কৰিছে—যেন এজন মানুহে নিজৰ সকলো অহংকাৰ আৰু ব্যস্ততা এৰি অন্তৰৰ পৰা কৈছে: “মোক জগাই দিয়া।” সেইবাবেই গীতটো কেৱল ভক্তিৰ গান হৈ নাথাকি নিজৰ ভিতৰখনলৈ এবাৰ ঘূৰি চোৱাৰ এক নীৰৱ আহ্বান হৈ পৰে।১১.  “দিয়া ঘূৰাই দিয়া” গীতটোত  সমাজক আহ্বান : এই গানটোৰ মূল অনুভৱ হৈছে হেৰুৱা কিবা এটা পুনৰ ঘূৰাই পোৱাৰ আকুলতা। “ঘূৰাই দিয়া” বুলি কৰা আবেদনটো কেৱল কোনো প্ৰিয় মানুহক ঘূৰাই অনাৰ আকাংক্ষা নহয়; ইয়াক হেৰুৱা মৰম, অতীতৰ সুখ, বিশ্বাস আৰু জীৱনৰ কিছুমান মূল্যবান মুহূৰ্ত পুনৰ লাভ কৰাৰ আকুলতা হিচাপেও অনুভৱ কৰিব পাৰি। গানটোৰ বেদনাখিনি উচ্চস্বৰৰ অভিযোগ নহয়; বৰং এজন অসহায় মানুহৰ নীৰৱ অনুৰোধ। সেয়ে ইয়াৰ আবেদনে সহজেই হৃদয় স্পৰ্শ কৰে। জুবিনৰ কণ্ঠত এই আকুলতাই আৰু অধিক ব্যক্তিগত ৰূপ লাভ কৰে—যেন কোনোবাই হেৰুৱা সময়ৰ দুৱাৰত থিয় হৈ কৈছে, “যি হেৰুৱালোঁ, সেয়া মোক এবাৰ ঘূৰাই দিয়া।” “দিয়া ঘূৰাই দিয়া”ত জুবিনে হেৰুৱাৰ বেদনাক এক গভীৰ আকুলতালৈ ৰূপান্তৰ কৰিছে। ইয়াত ঘূৰাই বিচৰা বস্তুটো কেৱল কোনো এজন মানুহ নহয়; ই হ’ব পাৰে হেৰুৱা মৰম, অতীতৰ মিঠা সময়, ভাঙি যোৱা বিশ্বাস অথবা জীৱনৰ কোনো এক অমূল্য অধ্যায়। সেইবাবেই গানটো শুনিলে নিজৰ জীৱনত হেৰুৱাই অহা কিবা এটাৰ কথা মনত পৰে—আৰু হৃদয়ৰ ভিতৰৰ পৰা আমিও যেন কওঁ, “দিয়া, ঘূৰাই দিয়া।” ১২,  “মাজুলীৰ এজনী ছোৱালীয়ে” গীতটোৰ মাজেৰে আমাৰ সমাজ :— গানটো জুবিন গাৰ্গৰ মুখা  এলবামৰ ২০০৪ চনৰ এক গভীৰ মানৱীয় গান। গানটোত মাজুলীৰ এজনী ছোৱালীৰ ব্যক্তিগত দুখৰ মাজেৰে এখন সমাজৰ নীৰৱ বেদনা প্ৰকাশ পাইছে। ব্ৰহ্মপুত্ৰ, ফেৰী, কমলাবাৰী আৰু ঐনিতমৰ চিত্ৰকল্পই মাজুলীৰ মাটি আৰু জীৱনক গানটোৰ সৈতে একাত্ম কৰি তুলিছে। তাইৰ চকুৰ “তেজ ৰঙা নদী” আৰু শেঁতা হাঁহিৰ মাজেৰে যেন অপ্ৰকাশিত দুখ, হেৰুৱা যৌৱন আৰু কাৰোবাৰ ওচৰত নিজৰ কথাখিনি ক’ব নোৱাৰাৰ অসহায়তা প্ৰকাশ পাইছে। “মাজুলীৰ এজনী ছোৱালীয়ে” কেৱল এজনী ছোৱালীৰ দুখৰ কাহিনী নহয়; ই মাজুলীৰ বায়ু, মাটি, পানী আৰু মানুহৰ বুকুত লুকাই থকা নোকোৱা বেদনাৰো প্ৰতিচ্ছবি। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত নিজৰ দুখ মেলি ধৰি তাই যেতিয়া ঐনিতম গায়, তেতিয়া সেই সুৰ যেন এজনী নাৰী মনৰ কান্দোনৰ পৰা এখন সমাজৰ নীৰৱ কণ্ঠলৈ পৰিণত হয়। জুবিনে ইয়াত প্ৰেমৰ বেদনাক অতিক্ৰম কৰি নাৰী-মন, নিঃসংগতা আৰু সমাজে নুশুনা মানুহৰ কথাক সুৰ দিছে।” ১৩. “নহ’লে পৰিচয় হিয়াৰে” গানটোত জুবিনে মূলতঃ হৃদয়ৰ গভীৰ সংযোগ, নীৰৱ অনুভৱ আৰু শব্দৰ সীমাৰ সিপাৰৰ এক আত্মিক পৰিচয়ৰ কথা কৈছে। গানটোৰ সৌন্দৰ্য এইখিনিতে—কোনো সম্পৰ্কৰ সত্যতা সদায় নাম, পৰিচয় বা সামাজিক স্বীকৃতিৰে নিৰ্ধাৰিত নহয়; কেতিয়াবা দুটা হৃদয়ে ইজনে সিজনক অনুভৱ কৰাটোৱেই আটাইতকৈ ডাঙৰ পৰিচয়। সেয়ে গানটো কেৱল প্ৰেমৰ নহয়, ই মানুহে মানুহক অন্তৰৰ পৰা চিনি পোৱাৰ এক কোমল অনুভৱ। “নহ’লে পৰিচয় হিয়াৰে”ত জুবিনে দেখুৱাইছে যে মানুহৰ মাজৰ কিছুমান সম্পৰ্কৰ কোনো নাম নাথাকিলেও তাৰ গভীৰতা কমি নাযায়। চকুৰ ভাষা, নীৰৱতা আৰু হৃদয়ৰ অনুভৱে কেতিয়াবা শব্দতকৈও স্পষ্টকৈ মানুহক মানুহৰ সৈতে চিনাকি কৰাই দিয়ে। সেইবাবেই গানটোত প্ৰেমৰ লগতে আছে এক আত্মিক আপোনত্ব—য’ত ‘পৰিচয়’ মুখেৰে নহয়, হিয়াৰে হয়।  ১৪. “তুমি যেন পপীয়া তৰা, আকাশৰ বোৱতী নৈ…” আৰু আমি : এইটো মূলতঃ প্ৰেমৰ গীত হ’লেও ইয়াৰ মাজত মানুহৰ জীৱনৰ এক গভীৰ সামাজিক সত্য লুকাই আছে। আজিৰ ব্যস্ততাপূৰ্ণ জীৱনত মানুহৰ বাবে ভালপোৱা আৰু মানসিক আশ্ৰয় কিমান প্ৰয়োজনীয়, গীতটোৱে তাকেই অনুভৱ কৰায়। এই গানটোৰ যোগেদি জুবিন গাৰ্গে প্ৰিয়জনক কোনো সাধাৰণ উপমাৰে নহয়, প্ৰকৃতিৰ দুটা ভিন্ন অথচ গভীৰভাৱে সংবেদনশীল প্ৰতীকৰ মাজেৰে অনুভৱ কৰিছে। “পপীয়া তৰা” যেন আকাশৰ বুকুত হঠাতে জিলিকি উঠা এক ক্ষণস্থায়ী পোহৰ—দূৰৈত থাকিও যিয়ে মনক আকৰ্ষণ কৰে। আনহাতে “আকাশৰ বোৱতী নৈ” এক অনন্ত যাত্ৰা, গতি আৰু আবেগৰ প্ৰতীক। ইয়াত প্ৰিয়জন যেন একেলগে দূৰ আৰু আপোন, ক্ষণস্থায়ী আৰু অনন্ত। তেওঁ জীৱনলৈ আহি মনৰ আকাশত এক উজ্জ্বল অনুভৱৰ সৃষ্টি কৰে, কিন্তু সেই অনুভৱক ধৰি ৰখা সহজ নহয়। তৰা যেন হাতৰ মুঠিত নধৰে, নৈ যেন একে ঠাইতে ৰৈ নাথাকে—ঠিক তেনেকৈ ভালপোৱাও কেতিয়াবা স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰা অথচ গভীৰভাৱে অনুভৱ কৰিব পৰা এক উপস্থিতি হৈ পৰে। এই শাৰীৰ সৌন্দৰ্য ইয়াতেই যে, জুবিনে ভালপোৱাক কেৱল প্ৰেমৰ অনুভূতি হিচাপে প্ৰকাশ কৰা নাই; তেওঁ ইয়াক আকাশ, পোহৰ, গতি আৰু অনন্ততাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে। সেয়েহে শাৰীটো শুনিলে প্ৰিয়জনৰ স্মৃতিৰ সৈতে একেলগে এক বিষণ্ণ, কোমল আৰু অপূৰ্ব ৰোমান্টিক অনুভৱ জাগি উঠে। ১৫.  “আহে বা নাহে, গুমতি আহিবা ৰাতি সপোনকে লৈ” : শব্দৰ আঁৰত জীৱন আৰু সমাজৰ প্ৰতিচ্ছবি::  জুবিন গাৰ্গৰ এই গীতৰ শীৰ্ষকটোৰ প্ৰতিটো শব্দৰ মাজতে যেন লুকাই আছে একোটা গভীৰ অনুভূতি আৰু জীৱনবোধ। ‘গুমতি’ শব্দটোৱে যদি কোনো প্ৰিয় সত্তা, আপোনজনৰ উপস্থিতি অথবা মনৰ নিভৃত আকাংক্ষাৰ প্ৰতীক হিচাপে ধৰা হয়, তেন্তে ই মানুহৰ অন্তৰত থকা সেই চিৰন্তন অপেক্ষাৰ কথাকে সোঁৱৰাই দিয়ে। ‘আহে বা নাহে’—এই অনিশ্চয়তাই জীৱনৰ এক কঠিন বাস্তৱক প্ৰতিফলিত কৰে। মানুহৰ জীৱনত বহু আশা-আকাংক্ষা থাকে; কিন্তু সকলো আশা পূৰণ নহয়, সকলো অপেক্ষাৰ অন্তত প্ৰাপ্তি নাহে। তথাপি মানুহে অপেক্ষা কৰে, ভালপায় আৰু সপোন দেখে। আনহাতে, ‘ৰাতি সপোনকে লৈ’ কথাষাৰে আমাৰ মনৰ নিভৃত কোণত লুকাই থকা আশা, স্মৃতি আৰু অপূৰ্ণ বাসনাৰ এখন ছবি আঁকে। ৰাতিৰ নিস্তব্ধতাত মানুহে কেতিয়াবা বাস্তৱত হেৰুৱাই পেলোৱা সুখ বিচাৰি পায় সপোনৰ মাজত। এই অনুভূতি কেৱল প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়; ই মানুহৰ জীৱনৰ প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে প্ৰাসংগিক—সন্তানৰ ভৱিষ্যৎক লৈ পিতৃ-মাতৃৰ সপোন, জীৱন গঢ়াৰ আকাংক্ষা লৈ যুৱকৰ অপেক্ষা, অথবা এখন সুন্দৰ সমাজৰ আশাত বাট চাই থকা মানুহৰ নীৰৱ প্ৰাৰ্থনা।এই দৃষ্টিকোণৰ পৰা গীতটোৰ শীৰ্ষকটো যেন আমাৰ সমাজৰ সন্মুখত এখন দাপোণ ধৰি সোধা এক প্ৰশ্ন—আমি যি বিচাৰোঁ, সেয়া সঁচাকৈয়ে লাভ কৰিছোঁনে? নে অপূৰ্ণ আশা আৰু পূৰণ নোহোৱা সপোনৰ মাজতেই জীৱনৰ বহু সময় পাৰ কৰি দিছোঁ? ‘আহে বা নাহে’ৰ অনিশ্চয়তাৰ মাজতো ‘সপোনকে লৈ’ আগবাঢ়ি যোৱাটোৱেই হয়তো মানুহৰ জীৱনৰ এক গভীৰ সত্য। এই ব্যাখ্যাত গীতটোৱে আমাক কেৱল আৱেগিকভাৱে স্পৰ্শ কৰাই নহয়, নিজৰ জীৱন, সম্পৰ্ক আৰু সামাজিক বাস্তৱতাৰ বিষয়েও নতুনকৈ চিন্তা কৰিবলৈ উদ্বুদ্ধ কৰে। সামৰণি: —গানবোৰ কিয় জীয়াই থাকে ?:  এজন শিল্পীৰ কণ্ঠ এদিন স্তব্ধ হয়। মঞ্চ এদিন খালী হয়। মাইকটো এদিন নীৰৱ হয়। কিন্তু কিছুমান গান নীৰৱ নহয়। কোনোবা এজনে ৰাতি অকলে “মায়াবিনী” শুনে—আৰু অতীতলৈ ঘূৰি যায়। কোনোবা এজনে “মনৰ নিজানত” শুনে—আৰু নিজৰ নিঃসংগতাক চিনি পায়। কোনোবা এজনে “যন্ত্ৰ” শুনে—আৰু নিজৰ ব্যস্ত জীৱনটোলৈ এবাৰ ঘূৰি চায়। কোনোবা এজনে “সোণেৰে সজোৱা পূজা”শুনে—আৰু এটা সময়ৰ বেদনাক অনুভৱ কৰে। এইখিনিতে এজন শিল্পীৰ সৃষ্টিৰ অমৰত্ব। “অনামিকা”ত এটা প্ৰজন্মৰ নতুন কণ্ঠ। “মায়া”ত বিচ্ছেদ আৰু অনুভৱৰ কোমলতা। গান শেষ হয়, কিন্তু অনুভৱ শেষ নহয়। সুৰ থমকি ৰয়, কিন্তু স্মৃতি থমকি নৰয়। জুবিনৰ গানত সেয়ে কেৱল জুবিন নাই।আছে আমাৰ হাঁহি।আছে আমাৰ কান্দোন।আছে আমাৰ প্ৰেম।আছে আমাৰ নিঃসংগতা।আছে আমাৰ সপোন। আছে আমাৰ সমাজ। আৰু হয়তো সেইবাবেই জুবিনৰ গান শুনিলে আমি কেৱল এজন শিল্পীক মনত পেলোৱা নাই— আমি নিজৰেই এটা অংশক পুনৰ বিচাৰি পাওঁ।সেইবাবেই জুবিনৰ গানবোৰ শুনিলে কেতিয়াবা এনে লাগে— আমি গান শুনা নাই; আমি নিজৰ সময়টোক শুনিছোঁ   ।
                                  ------------------